Ông Trump bác đề xuất ngừng bắn của Iran vì tin rằng có thể buộc đối phương khuất phục. Tuy nhiên, quyết định này có thể làm gia tăng rủi ro cho ông trong cuộc bầu cử giữa kỳ.
Cuối tuần trước, Tổng thống Donald Trump từ chối đề xuất mới nhất của Iran về việc chấm dứt chiến sự và mở lại eo biển Hormuz trong vòng một tuần, dù trước đó ông từng mong muốn tuyến hàng hải này được khai thông.
Theo đề xuất, Iran yêu cầu Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng của nước này, miễn trừ trừng phạt đối với hoạt động xuất khẩu dầu, giải phóng khoảng 12 tỷ USD tài sản bị đóng băng và thực hiện lệnh ngừng bắn trên toàn khu vực, bao gồm Lebanon và Yemen. Đổi lại, Tehran sẽ mở lại eo biển Hormuz và bắt đầu đàm phán với Washington về một thỏa thuận hòa bình cuối cùng.
Các điều khoản này phần lớn giống bản ghi nhớ ông Trump đã ký với Iran hồi tháng 6. Tuy nhiên, lần này Tổng thống Mỹ không muốn chấp thuận đề xuất, cho rằng Iran tìm cách đạt thỏa thuận vì “đang thua thảm hại”.
“Họ muốn có thỏa thuận và tôi nghĩ điều đó cũng tốt”, ông nói ngày 26/9. “Tôi cũng muốn đạt thỏa thuận, nhưng những điều khoản hiện tại không thể chấp nhận được”.
Phó giáo sư Andreas Krieg tại Đại học Hoàng gia London, phát biểu “Iran đang thua thảm hại” cho thấy ông Trump tin thời gian đứng về phía Washington và có thể giúp Mỹ củng cố vị thế trên bàn đàm phán.
Theo ông Krieg, Tổng thống Mỹ cho rằng việc phong tỏa các cảng biển và gia tăng sức ép kinh tế đang đẩy Iran vào thế khó. Vì vậy, ông Trump nhìn nhận đề xuất mới của Tehran là dấu hiệu nước này suy yếu, thay vì một cơ hội mà Washington cần nhanh chóng nắm lấy.
Sau khi thỏa thuận ngừng bắn tạm thời tan vỡ vào tháng 7, chính quyền Tổng thống Trump gia tăng sức ép kinh tế đối với Tehran. Mỹ phong tỏa các cảng biển Iran, áp đặt biện pháp trừng phạt nhằm vào nguồn thu từ dầu mỏ và cảnh báo có thể trừng phạt thứ cấp các nước giao thương với Iran.
Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent tuyên bố triển khai chiến dịch gây sức ép kinh tế, cam kết nhắm vào các lợi ích tài chính của Tehran trên thế giới.
Tuần trước, Mỹ tiếp tục gia tăng sức ép khi công bố lệnh “cấm cửa trên toàn cầu” đối với ngành hàng không Iran. Ngành này gặp thêm khó khăn khi nhiều nước từ chối cung cấp dịch vụ mặt đất và không cho máy bay Iran bay qua không phận vì lo ngại bị Washington trừng phạt.
Richard Weitz, chuyên gia tại Đại học Quốc phòng NATO, nhận định Nhà Trắng dường như tin rằng sức ép kinh tế và các biện pháp cô lập hiện nay cho phép Mỹ chờ thêm để đàm phán những điều khoản có lợi hơn.
Theo ông, Washington có thể cho rằng sức ép kinh tế kéo dài sẽ khiến Tehran phải nhượng bộ thêm. Ông liên hệ tính toán này với giai đoạn trước thỏa thuận hạt nhân năm 2015, khi Iran chấp nhận hạn chế chương trình hạt nhân để đổi lấy việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt kinh tế.
Nước cờ mạo hiểm
Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng kéo dài thời gian đàm phán để tìm kiếm một thỏa thuận có lợi hơn có thể khiến Tổng thống Mỹ đối mặt với rủi ro chính trị, khi đảng Cộng hòa đứng trước nguy cơ mất lợi thế trong cuộc bầu cử giữa kỳ vào tháng 11.
Theo khảo sát Reuters/Ipsos thực hiện cuối tháng 8, 63% người Mỹ phản đối việc tiếp tục cuộc chiến kéo dài với Iran. Giá nhiên liệu và chi phí vận tải tăng cũng có thể khiến cử tri thêm lo ngại về chi phí sinh hoạt trước ngày bầu cử.
Theo Krieg, thời gian không chỉ gây sức ép lên Iran mà còn đặt Tổng thống Trump vào thế khó. Trước thềm bầu cử giữa kỳ, ông không muốn tạo ấn tượng rằng Mỹ phải dỡ bỏ phong tỏa, miễn trừ trừng phạt dầu mỏ hoặc giải phóng tài sản cho Iran để đổi lấy việc khôi phục lưu thông qua eo biển Hormuz.
“Nhưng mỗi tuần chiến sự kéo dài, giá năng lượng lại tăng, lực lượng Mỹ đối mặt thêm rủi ro và các đối tác vùng Vịnh chịu sức ép lớn hơn”, Krieg nói.
Lệnh phong tỏa eo biển Hormuz đã cản trở hoạt động vận chuyển dầu khí từ các nước vùng Vịnh, nơi nguồn thu xuất khẩu năng lượng đóng vai trò quan trọng đối với ngân sách.
Theo Mohamad Elmasry, giáo sư tại Viện Nghiên cứu Cao cấp Doha, nếu Tổng thống Trump tiếp tục bác bỏ các đề xuất ngừng bắn, phe cứng rắn tại Iran có thể mất kiên nhẫn và đáp trả bằng các hành động quân sự nhằm vào lợi ích của Mỹ cùng các đồng minh trong khu vực.
Elmasry nhận định Tổng thống Trump sẽ không có lợi nếu Iran đẩy căng thẳng lên mức mới khi cuộc bầu cử giữa kỳ đã cận kề. Ông cho rằng sức ép kinh tế đang tác động đến cả Iran lẫn Mỹ.
Theo Krieg, ông Trump muốn Iran mở lại eo biển Hormuz, nhưng cũng muốn tránh những nhượng bộ gây tổn thất lớn về kinh tế và chính trị như Tehran yêu cầu.
Krieg cảnh báo Tổng thống Trump có thể đang cho rằng khó khăn kinh tế sẽ khiến Iran nhượng bộ. Theo ông, việc Iran chịu sức ép và việc nước này chấp nhận khuất phục là hai vấn đề khác nhau.
Theo Krieg, các lệnh trừng phạt của Mỹ và việc phong tỏa cảng biển đang gây sức ép rõ rệt lên Iran, khiến Tehran cần sớm tìm kiếm một thỏa thuận.
Tuy nhiên, ông cho rằng áp lực lớn hơn chưa chắc khiến Iran nhượng bộ thêm. Tehran có thể làm tăng cái giá mà đối thủ phải trả bằng cách thắt chặt kiểm soát eo biển Hormuz, nhắm vào hạ tầng trong khu vực, hoặc tác động đến eo biển Bab al-Mandeb gần Yemen thông qua lực lượng Houthi do Iran hậu thuẫn.
Việc lực lượng Houthi hiện diện tại eo biển chiến lược Bab al-Mandeb làm dấy lên lo ngại cho ngành vận tải biển toàn cầu. Nhóm này từng nhiều lần tấn công tàu hàng đi qua Biển Đỏ để bày tỏ sự ủng hộ đối với Hamas ở Gaza.
Krieg cảnh báo tính toán của Tổng thống Trump có thể phản tác dụng: ông Trump cho rằng Iran chịu sức ép thời gian lớn hơn Mỹ, trong khi Tehran nhìn nhận tình thế theo chiều ngược lại.
Theo chuyên gia Negar Mortazavi thuộc Trung tâm Chính sách Quốc tế ở Washington, nếu giới lãnh đạo Iran tin rằng Mỹ sẽ bác bỏ mọi thỏa thuận, họ có thể không còn động lực đề xuất thêm một giải pháp ngoại giao.
Mortazavi cảnh báo rằng việc tiếp tục đối đầu có thể gây ra hậu quả vượt ra ngoài lãnh thổ Iran và khu vực eo biển Hormuz.
Theo Ross Harrison, chuyên gia cấp cao tại Viện Trung Đông, nếu các đề xuất ngừng bắn và mở lại eo biển Hormuz liên tiếp bị từ chối, Tehran có thể chấp nhận nguy cơ căng thẳng leo thang thay vì vội ký một thỏa thuận trong thế bất lợi.
Theo Harrison, Iran có lẽ không bất ngờ khi ông Trump bác bỏ đề xuất của họ. Ông cho rằng Tehran tính toán không trao cho Tổng thống Mỹ một thỏa thuận dễ đạt được ở thời điểm này, bởi trong vài tuần hoặc vài tháng tới, ông Trump có thể cần đến thỏa thuận đó nhiều hơn.
Krieg kết luận rằng cả Mỹ và Iran đều cần một thỏa thuận, nhưng hiện mỗi bên đều tin việc chờ đợi sẽ giúp mình đạt được điều kiện tốt hơn.
