Phát biểu của Donald Trump cho thấy khả năng một tiến trình đối thoại giữa Mỹ và Iran đang dần hình thành thông qua các kênh trung gian, tuy nhiên vẫn chưa xuất hiện tín hiệu bứt phá rõ ràng.
Rạng sáng 23/3, ngay trước giờ mở cửa của các thị trường tài chính, Tổng thống Mỹ Donald Trump bất ngờ đăng tải thông điệp trên nền tảng Truth Social. Ông cho biết trong hai ngày gần đây, Mỹ và Iran đã có những cuộc trao đổi được đánh giá là “rất tích cực và hiệu quả” nhằm tìm cách tháo gỡ căng thẳng tại Trung Đông.
Nhằm hỗ trợ tiến trình đàm phán, Tổng thống Donald Trump đã quyết định tạm dừng mọi kế hoạch tấn công quân sự vào các nhà máy điện và hạ tầng năng lượng của Iran trong thời hạn 5 ngày. Ông cũng cho biết các cuộc thảo luận với Tehran sẽ tiếp tục diễn ra trong tuần này, với nội dung mang tính chuyên sâu, cụ thể và có tính xây dựng.
Tuy nhiên, phía Iran nhanh chóng phủ nhận, khẳng định không hề tồn tại bất kỳ cuộc đàm phán chính thức nào với Mỹ. Sự mâu thuẫn này làm dấy lên nhiều nghi vấn về cách thức các nỗ lực ngoại giao đang được tiến hành, cũng như việc ai đại diện cho mỗi bên trong quá trình trao đổi, trong bối cảnh cả Mỹ, Israel và Iran đều tuyên bố sẽ theo đuổi cuộc xung đột đến cùng.
Các phóng viên đã đặt câu hỏi nhằm làm rõ thông tin khi gặp ông Trump tại sân bay ở West Palm Beach (Florida), thời điểm Tổng thống Mỹ chuẩn bị lên chuyên cơ quay trở lại Washington sau kỳ nghỉ cuối tuần.
Ông Trump cho biết phía Mỹ cử đặc phái viên Trung Đông Steve Witkoff cùng con rể Jared Kushner tham gia đàm phán. Theo ông, hai người này đã trao đổi với “một quan chức cấp cao của Iran” và đạt được nhiều điểm thống nhất, “gần như hầu hết các vấn đề”.
Khi được hỏi thêm liệu “nhân vật cấp cao” phía Iran có phải là tân Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei hay không, Donald Trump đã bác bỏ. Tại Iran, Lãnh tụ Tối cao là vị trí nắm quyền lực tối thượng trong hệ thống chính trị và quân sự, đóng vai trò quyết định đối với các chính sách đối ngoại, quốc phòng và hạt nhân.
“Đừng quên rằng chúng ta đã loại bỏ tầng lớp lãnh đạo của họ trong giai đoạn một, giai đoạn hai và phần lớn giai đoạn ba. Nhưng hiện tại, chúng tôi đang làm việc với một người mà tôi tin là được tôn trọng nhất và là lãnh đạo.” Ông Trump cũng cho biết.
Theo giới quan sát, những nhân vật có thể được xem là “lãnh đạo cấp cao” của Iran còn sống sót sau các đợt không kích kéo dài ba tuần của Mỹ và Israel gồm Tổng thống Masoud Pezeshkian, Chủ tịch Quốc hội Mohammad-Bagher Ghalibaf và Ngoại trưởng Abbas Araghchi. Đây được cho là những gương mặt có khả năng đại diện Tehran trao đổi với đặc phái viên Witkoff và Jared Kushner.
Hiện vẫn chưa rõ Israel có tham gia trực tiếp vào tiến trình đàm phán hay bị ràng buộc trong bất kỳ thỏa thuận nào hay không. Donald Trump cho biết Israel “sẽ hài lòng với những gì chúng tôi đạt được”, đồng thời nói thêm rằng Washington mới chỉ vừa trao đổi sơ bộ về các cuộc đàm phán này với phía lãnh đạo tại Tel Aviv.
Các nguồn tin am hiểu tại Iran cho biết Tehran và Washington đã trao đổi thông điệp thông qua các kênh trung gian nhằm hạ nhiệt căng thẳng, song mức độ hiện tại chưa thể xem là một cuộc đàm phán chính thức. Nội dung trao đổi chủ yếu tập trung vào việc tránh các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạ tầng năng lượng của nhau, bởi điều này có thể kéo theo hậu quả nhân đạo nghiêm trọng cho toàn khu vực Vùng Vịnh.
Bộ Ngoại giao Ai Cập thông tin rằng ngày 22/3, ông Witkoff đã có cuộc điện đàm trực tiếp với Ngoại trưởng Abbas Araghchi. Tuy nhiên, cuộc trao đổi này chỉ được đánh giá là bước tiếp xúc ban đầu. Trong cuộc gọi, phía Iran nhấn mạnh không quan tâm đến một lệnh ngừng bắn tạm thời, mà hướng tới một thỏa thuận hòa bình lâu dài, đồng thời mong muốn Mỹ xem xét dỡ bỏ một phần các biện pháp trừng phạt kinh tế.
Trong diễn biến liên quan, Axios dẫn các nguồn thạo tin cho biết Ai Cập, Qatar và Anh đang đảm nhiệm vai trò trung gian, chuyển tải thông điệp giữa các bên. Cairo và Doha đã thông báo với Mỹ và Israel rằng Iran sẵn sàng bước vào đối thoại, nhưng kèm theo những điều kiện rất cứng rắn. Tehran yêu cầu Washington và Tel Aviv chấm dứt các hành động thù địch, đưa ra cam kết không tấn công Iran trong tương lai, đồng thời phải có cơ chế bồi thường.
Ở chiều ngược lại, một quan chức Mỹ cho hay Washington muốn Iran chấp nhận 6 điều kiện, trong đó có việc không phát triển chương trình tên lửa trong vòng 5 năm, không làm giàu uranium, và tháo dỡ các cơ sở hạt nhân tại Natanz, Isfahan và Fordow – những địa điểm từng bị Mỹ và Israel không kích trong năm 2025. Bên cạnh đó, một cơ chế giám sát quốc tế nghiêm ngặt cũng sẽ được thiết lập nhằm kiểm soát hoạt động chế tạo, vận hành máy ly tâm cùng các thiết bị có thể phục vụ chương trình hạt nhân của Iran.
Hai bên có thể tiến tới ký kết những thỏa thuận kiểm soát vũ khí với các quốc gia trong khu vực, trong đó quy định số lượng tên lửa bị giới hạn ở mức không quá 1.000 đơn vị. Iran cũng được cho là sẽ cam kết chấm dứt việc hỗ trợ tài chính cho các lực lượng ủy nhiệm như Hezbollah tại Lebanon, Houthi ở Yemen và Hamas ở Gaza.
Một quan chức khác tiết lộ rằng vẫn còn dư địa để các bên thảo luận về khả năng hoàn trả những tài sản của Iran hiện đang bị phương Tây phong tỏa.
“Họ coi đây là bồi thường, còn phía chúng tôi có thể xem đó là việc giải phóng các khoản tiền đang bị đóng băng. Cách diễn giải có thể linh hoạt để đáp ứng nhu cầu chính trị của họ, đồng thời giúp tạo sự đồng thuận trong nội bộ,” vị quan chức nói. “Nhưng đó chỉ là khác biệt về câu chữ. Điều quan trọng là các bên phải đạt được tiến triển đáng kể trước khi bàn đến cách gọi phù hợp.”
Trong khi đó, Iran đưa ra những thông điệp trái ngược với phía Mỹ về thông tin cho rằng Tehran đang tiến hành đàm phán với Washington nhằm chấm dứt xung đột hiện nay.
Chỉ vài giờ sau phát biểu của Tổng thống Trump, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei khẳng định nước này không tham gia bất kỳ cuộc đàm phán nào với Mỹ trong lúc giao tranh còn tiếp diễn. Tuy nhiên, ông cũng tiết lộ rằng trong những ngày gần đây, Tehran đã nhận được các tín hiệu từ Washington, đề cập đến khả năng thương lượng để chấm dứt chiến sự.
Ông Baghaei không bác bỏ hoàn toàn khả năng tiến hành đối thoại, nhưng nhấn mạnh lập trường của Iran về eo biển Hormuz cũng như các điều kiện để chấm dứt chiến tranh vẫn được giữ nguyên. Trong khi đó, Chủ tịch Quốc hội Iran Ghalibaf lên tiếng phủ nhận việc ông có bất kỳ cuộc tiếp xúc hay thương lượng nào với phía Mỹ.
“Người dân Iran mong muốn những bên gây hấn phải chịu trừng phạt thích đáng và trả giá tương xứng”, ông Ghalibaf viết trên X. “Không tồn tại bất kỳ cuộc đàm phán nào với Mỹ. Các thông tin sai lệch đang bị lợi dụng nhằm thao túng thị trường tài chính và dầu mỏ, đồng thời giúp Mỹ và Israel thoát khỏi tình thế bế tắc hiện tại”.
Trong khi đó, một quan chức cấp cao giấu tên của Bộ Ngoại giao Iran tiết lộ với CBS News rằng Tehran đã nhận được các đề xuất đàm phán từ phía Mỹ thông qua kênh trung gian và hiện đang trong quá trình xem xét.
Ali Vaez, chuyên gia phân tích cấp cao về Iran tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (ICG), cho biết Iran sẽ không tham dự các cuộc tiếp xúc cấp cao nếu chưa có đảm bảo rõ ràng rằng Washington đã từ bỏ những yêu cầu mang tính “tối đa hóa”.
“Không tấn công vào hạ tầng năng lượng chỉ được xem là mức kiềm chế rất thấp,” ông nói. “Còn những điều khoản cho một lệnh ngừng bắn hoặc một thỏa thuận giải quyết các vấn đề dài hạn như số phận kho dự trữ uranium hay việc khôi phục hoạt động tại eo biển Hormuz vẫn còn cách rất xa mới có thể hoàn tất.”
Trong khi đó, các quốc gia Arab tại khu vực Vùng Vịnh tỏ ra không mặn mà với vai trò trung gian, ít nhất là khi Iran vẫn tiếp diễn các cuộc tấn công nhằm vào lãnh thổ của họ. Dù vậy, một số nước khác như Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ và Ai Cập đã lên tiếng sẵn sàng hỗ trợ làm cầu nối hòa giải giữa Mỹ, Israel và Iran.
Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan cũng đã đề xuất một số phương án về các cuộc tiếp xúc trực tiếp giữa quan chức Mỹ và Iran. Một trong những ý tưởng là tổ chức cuộc gặp giữa ông Araghchi, ông Witkoff và ông Kushner, trong khi phương án khác đề cập đến khả năng Phó tổng thống Mỹ JD Vance gặp Chủ tịch Quốc hội Iran Ghalibaf.
Một quan chức Pakistan cho biết ông Vance, ông Witkoff và ông Kushner có thể sẽ gặp phái đoàn Iran tại Islamabad trong tuần này, sau cuộc điện đàm giữa Tổng thống Trump và Tư lệnh quân đội Pakistan Asim Munir. Phía Nhà Trắng đã xác nhận cuộc gọi giữa ông Trump và ông Munir, nhưng chưa đưa ra bình luận về khả năng ông Vance tới Pakistan.
“Đây là các hoạt động ngoại giao hết sức nhạy cảm, và Mỹ sẽ không tiến hành đàm phán thông qua truyền thông,” Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt cho biết. “Diễn biến đang thay đổi rất nhanh, vì vậy những thông tin về các cuộc gặp hiện tại vẫn chưa thể xem là chắc chắn cho tới khi có xác nhận chính thức từ Nhà Trắng.”
