Trung Quốc cho rằng trong cuộc đối đầu thương mại với Mỹ, họ đã tìm ra “điểm yếu chí mạng” của ông Trump: sự phụ thuộc và ám ảnh của ông với thị trường chứng khoán.
Căng thẳng thương mại Mỹ – Trung tuần trước gia tăng sau khi Tổng thống Donald Trump tuyên bố áp thuế bổ sung 100% đối với toàn bộ hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc kể từ ngày 1/11. Ông cho biết đây là phản ứng trước “những hành động hết sức khiêu khích” từ phía Bắc Kinh.
Nguyên nhân là do ngày 9/10, Trung Quốc ban hành quy định mới thắt chặt kiểm soát xuất khẩu đất hiếm loại nguyên liệu thiết yếu trong sản xuất chip bán dẫn, thiết bị điện tử và các công nghệ tiên tiến khác.
Lời đe dọa áp thuế của ông Trump không khiến Trung Quốc lùi bước. Bộ Thương mại nước này tuyên bố sẵn sàng “đấu đến cùng” với Mỹ, khẳng định việc siết chặt kiểm soát xuất khẩu đất hiếm là hoàn toàn hợp pháp và bình thường. Bắc Kinh nhấn mạnh Washington cũng từng áp dụng các biện pháp tương tự đối với công nghệ Trung Quốc dưới danh nghĩa bảo vệ an ninh quốc gia. Trong khi đó, Mỹ coi đây là hành động cưỡng ép kinh tế, đe dọa chuỗi cung ứng toàn cầu, nhất là khi Trung Quốc hiện kiểm soát gần 90% công đoạn chế biến đất hiếm của thế giới.
Theo các nguồn tin am hiểu giới hoạch định chính sách ở Bắc Kinh, Chủ tịch Tập Cận Bình tin rằng kinh tế Mỹ khó có thể trụ vững trước một cuộc chiến thương mại kéo dài với Trung Quốc. Những người này cho biết Bắc Kinh duy trì lập trường cứng rắn vì tin rằng các bước leo thang sẽ khiến thị trường chứng khoán Mỹ biến động mạnh, tương tự những gì từng xảy ra sau khi ông Trump công bố mức thuế quan “ngày giải phóng” hồi tháng 4.
Sau động thái áp thuế của ông Trump, Mỹ và Trung Quốc không ngừng nâng mức thuế trả đũa lẫn nhau, có thời điểm lên tới mức “không tưởng” 145%. Nhiều người khi đó lo ngại nguy cơ bùng phát một cuộc chiến thương mại toàn diện, có thể kéo tụt đà phục hồi của kinh tế toàn cầu.
Chính quyền Mỹ khẳng định đã chuẩn bị phản ứng toàn diện, từ thiết lập giá sàn cho khoáng sản chiến lược đến tăng cường hợp tác với các đồng minh phương Tây nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc. Tuy nhiên, khi thị trường chứng khoán lao dốc và làn sóng bán tháo trái phiếu lan rộng, ông Trump buộc phải xuống giọng với Bắc Kinh.
Ông Trump cho biết mức thuế nhập khẩu 145% đối với hàng hóa Trung Quốc sẽ được cắt giảm đáng kể nếu hai bên đạt được thỏa thuận thương mại. Sau đó, chính quyền Mỹ quyết định duy trì mức thuế bổ sung 30% với hàng Trung Quốc, trong khi Bắc Kinh cũng giữ mức thuế trả đũa 10% đối với hàng hóa Mỹ.
Sau lời cảnh báo áp thêm thuế 100% của ông Trump, Trung Quốc tiếp tục thể hiện lập trường cứng rắn khi ngày 13/10 áp lệnh trừng phạt lên các chi nhánh của tập đoàn vận tải Hàn Quốc Hanwha Ocean tại Mỹ. Động thái này khiến thị trường Mỹ rung lắc mạnh trong phiên 14/10, kích hoạt làn sóng bán tháo đầu phiên khi kỳ vọng hạ nhiệt căng thẳng tan biến, trước khi các chỉ số dần hồi phục và ổn định trở lại vào cuối ngày.
Trung Quốc tin rằng kịch bản thị trường Mỹ tiếp tục lao dốc sẽ buộc ông Trump phải nhượng bộ trong cuộc gặp thượng đỉnh dự kiến với Chủ tịch Tập Cận Bình tại APEC vào cuối tháng này.
Thị trường chứng khoán vẫn là một trong số ít điểm yếu của Tổng thống Trump, người luôn muốn khẳng định hình ảnh cứng rắn trong chính sách thương mại. Ông xem diễn biến thị trường như thước đo trực tiếp cho năng lực điều hành kinh tế của mình.
Ông Trump thường xuyên đăng tải trên mạng xã hội để ca ngợi các kỷ lục của thị trường chứng khoán, coi đó là minh chứng cho hiệu quả từ chính sách cắt giảm thuế và nới lỏng quy định của chính quyền. Tuy nhiên, mỗi khi thị trường sụt giảm đặc biệt do tác động từ các biện pháp thương mại cứng rắn của Nhà Trắng ông thường thay đổi giọng điệu, thậm chí gợi mở khả năng đạt được các thỏa thuận mới.
Theo nhiều chuyên gia kinh tế, với tình trạng tuyển dụng suy yếu, sản xuất thu hẹp và lạm phát gia tăng, Mỹ đang ở vị thế bất lợi trong cuộc chiến thương mại với Trung Quốc. Phản ứng tiêu cực của thị trường Mỹ ngày 10/10 trước việc Bắc Kinh siết xuất khẩu đất hiếm và các biện pháp đáp trả từ Washington là minh chứng rõ nét cho những điểm yếu mà Trung Quốc đang tìm cách tận dụng.
Nền kinh tế Trung Quốc hiện cũng đang phải đối mặt với nhiều khó khăn, đặc biệt trong lĩnh vực bất động sản và sự suy yếu của niềm tin tiêu dùng. Tuy vậy, ông Tập Cận Bình ít chịu sức ép từ biến động của thị trường chứng khoán như phía Mỹ.
Phát biểu tại Nhà Trắng ngày 14/10, ông Trump thừa nhận mức độ nghiêm trọng trong các động thái gần đây của Trung Quốc từ việc siết chặt xuất khẩu đất hiếm cho đến áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với ngành vận tải biển. “Chúng ta đang chứng kiến rất nhiều đòn phản công được tung ra,” ông nói.
Tuy nhiên, trước những lo ngại về đà giảm của thị trường, ông Trump vẫn bảo vệ chiến lược kinh tế của mình, khẳng định Mỹ không chịu nhiều sức ép và vẫn duy trì vị thế ổn định.
Giáo sư Wu Xinbo, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quốc tế thuộc Đại học Phúc Đán ở Thượng Hải, nhận định Trung Quốc “hiểu rất rõ ông Trump và nắm bắt chính xác những quân bài ông đang sở hữu.”
Theo ông, chính niềm tin này đã thúc đẩy Trung Quốc phản ứng mạnh mẽ, nhằm gửi thông điệp rằng Bắc Kinh nắm trong tay nhiều “quân bài” và sẵn sàng sử dụng chúng. Mục tiêu là khiến Washington cảm nhận được “tổn thương thực sự” nếu cuộc chiến thương mại tiếp tục leo thang và kéo dài.
Ngày 12/10, Bắc Kinh có dấu hiệu xuống giọng sau khi Nhà Trắng phát tín hiệu muốn hạ nhiệt căng thẳng, song giới quan sát nhận định đây chỉ là bước lùi mang tính chiến thuật. Trên thực tế, Trung Quốc vẫn kiên định với lập trường cứng rắn, đặt cược rằng chiến lược này sẽ khiến Washington phải nhượng bộ trong cuộc đối đầu thương mại.
Theo bà Laila Khawaja, chuyên gia phân tích của công ty nghiên cứu Gavekal có trụ sở tại Hong Kong, đất hiếm chính là “quân bài chủ” trong tay Bắc Kinh, và khó có yếu tố nào khác đủ sức buộc Mỹ lùi bước. Trung Quốc hiện chiếm khoảng 70% sản lượng khai thác và tới 90% công suất tinh chế 17 nguyên tố đất hiếm toàn cầu.
Chuyên gia Alicia Garcia Herrero của Natixis cho rằng, “cuộc chiến đất hiếm” hiện nay đã vượt xa phạm vi thương mại thông thường, trở thành cuộc tái cấu trúc quyền lực trong lĩnh vực công nghệ toàn cầu. Theo bà, mỗi quyết định áp thuế hay lệnh cấm xuất khẩu giữa Washington và Bắc Kinh giờ đây đều mang tính chiến lược, phản ánh sự cạnh tranh về vị thế và ảnh hưởng công nghệ.
Trong khi đó, chuyên gia Khawaja nhận định việc Trung Quốc tăng cường kiểm soát đất hiếm là bước đi nhằm tạo lợi thế đàm phán với Mỹ, đặc biệt trong việc yêu cầu nới lỏng các hạn chế xuất khẩu chip và công nghệ. Đây được xem là một trong những mục tiêu trọng tâm của Bắc Kinh trong các cuộc thương lượng thương mại sắp tới.
Rush Doshi, nhà nghiên cứu tại Đại học Georgetown và từng phục vụ trong chính quyền Tổng thống Joe Biden, nhận định rằng chính niềm tin của Bắc Kinh vào khả năng ông Trump sẽ nhượng bộ đã khiến Trung Quốc sẵn sàng leo thang căng thẳng. Tuy nhiên, ông cho rằng áp lực từ thị trường cùng những toan tính lợi ích công nghiệp có thể buộc cả hai bên phải hướng đến các giải pháp “hạ nhiệt có điều kiện” để tránh cuộc đối đầu thương mại vượt ngoài tầm kiểm soát.
