Hàng loạt quốc gia phương Tây đang tìm cách làm mới quan hệ với Trung Quốc, khi niềm tin chiến lược dành cho Mỹ suy giảm.
Thông thường, mùa đông không phải giai đoạn thuận lợi để Trung Quốc đón các chuyến thăm cấp cao. Tuy nhiên, thời gian gần đây, Bắc Kinh lại trở nên sôi động với hàng loạt hoạt động ngoại giao từ các nước phương Tây.
Lãnh đạo nhiều quốc gia như Anh, Canada, Pháp, Phần Lan và Ireland đã lần lượt tới Trung Quốc. Thủ tướng Đức Friedrich Merz cũng được cho là sẽ thăm Bắc Kinh trong tháng 2. Phần lớn đây là những chuyến công du đầu tiên sau nhiều năm, với mục tiêu làm mới và thúc đẩy quan hệ đối tác với nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.
Thủ tướng Anh Keir Starmer vừa kết thúc chuyến thăm kéo dài 4 ngày tới Trung Quốc, đánh dấu lần đầu tiên một thủ tướng Anh đặt chân tới nước này trong vòng 8 năm qua.
Ngay khi đến Bắc Kinh, ông Starmer nói rằng trong chính trị, 8 ngày đã được xem là quãng thời gian dài, huống chi là 8 năm. Trong khuôn khổ chuyến thăm, ông đã hội đàm với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và gọi đây là chuyến công du mang tính “lịch sử”.
“Các nhà lãnh đạo châu Âu thực sự đang ganh đua để có cuộc gặp với Chủ tịch Tập Cận Bình,” ông Hosuk Lee-Makiyama, Giám đốc Trung tâm Chính sách Kinh tế Chính trị Quốc tế châu Âu, chia sẻ với AFP.
Về phía Trung Quốc, đây không đơn thuần là loạt chuyến thăm mang tính lễ nghi, mà được xem như một “luồng gió từ phương Tây”, hàm chứa những kỳ vọng lớn hơn về vị thế và vai trò của Bắc Kinh trong bối cảnh trật tự toàn cầu đang thay đổi.
Theo các nhà quan sát, căn nguyên sâu xa của xu hướng này bắt nguồn từ những biến động trên cục diện quốc tế kể từ khi Tổng thống Mỹ Donald Trump lên nắm quyền. Các chính sách thương mại và an ninh khó lường của Washington dưới thời ông Trump, cùng những phát ngôn mang tính đe dọa nhằm vào các đồng minh, đã làm gia tăng tâm lý bất an tại nhiều quốc gia phương Tây.
Những tuyên bố chỉ trích NATO, đe dọa áp thuế, hay quan điểm cho rằng châu Âu và Canada đang “mắc nợ” Mỹ đã khiến nền tảng hợp tác truyền thống giữa các bên bị xói mòn. Bên cạnh đó, các phát ngôn về khả năng sáp nhập Greenland hoặc Canada càng làm suy giảm nghiêm trọng niềm tin chiến lược của các đồng minh đối với Mỹ.
“Tổng thống Trump, thông qua các biện pháp thuế quan, đang phát đi thông điệp rằng ‘Mỹ không còn là một đối tác thương mại đáng tin cậy’,” ông William Alan Reinsch, chuyên gia thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) tại Washington, nhận định.
Trước thực tế đó, các quốc gia phương Tây buộc phải tìm cách đa dạng hóa quan hệ đối tác, qua đó giảm sự phụ thuộc vào Mỹ. Trong bối cảnh này, Trung Quốc dần nổi lên như một lựa chọn vừa có ý nghĩa về kinh tế, vừa mang giá trị chiến lược.
“Ấn Độ cùng các thị trường mới nổi như Nam Mỹ vẫn còn quá nhỏ để đáp ứng nhu cầu của những nền kinh tế châu Âu vốn phụ thuộc mạnh vào xuất khẩu,” ông Lee-Makiyama nói.
Đối với Trung Quốc, “làn gió từ phương Tây” mang ý nghĩa chiến lược vượt xa những lợi ích kinh tế trước mắt. Bắc Kinh xem đây là thời cơ để củng cố hình ảnh một đối tác ổn định, có tính dự đoán cao, trong bối cảnh Mỹ ngày càng bị nhìn nhận là thiếu nhất quán.
Theo đó, các thông điệp mà Trung Quốc liên tục đưa ra tại những diễn đàn quốc tế, từ Davos (Thụy Sĩ) cho tới các cuộc tiếp xúc song phương, đều tập trung vào cam kết chủ nghĩa đa phương, mở cửa thị trường, thúc đẩy tăng trưởng xanh và đổi mới công nghệ.
Những nỗ lực này dường như đã gây chú ý với Thủ tướng Canada Mark Carney. Trong chuyến thăm Bắc Kinh vào giữa tháng 1, ông Carney thông báo hai bên thiết lập một “quan hệ đối tác chiến lược mới”, đồng thời đạt được một “thỏa thuận thương mại sơ bộ nhưng mang tính đột phá” nhằm cắt giảm thuế quan.
Theo hướng tương tự, Thủ tướng Phần Lan Petteri Orpo, trong chuyến công du Trung Quốc từ ngày 25/1, đã nhấn mạnh mong muốn thúc đẩy mạnh mẽ hơn hợp tác thương mại và đầu tư song phương. Còn trong chuyến thăm Trung Quốc từ ngày 28–31/1, Thủ tướng Anh Keir Starmer kêu gọi xây dựng một “mối quan hệ tinh tế hơn” giữa hai nước, đồng thời đạt được một số thỏa thuận về thương mại và đầu tư, qua đó tạo nền tảng cho việc cải thiện quan hệ song phương.
“Các đồng minh của Mỹ cần phải đa dạng hóa để hạn chế rủi ro từ việc quá phụ thuộc vào Washington,” ông Wang Yiwei, giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Nhân dân Trung Quốc ở Bắc Kinh, nói. “Và điều này một cách tự nhiên đã dẫn họ tới lựa chọn Trung Quốc.”
“Thực lực của Trung Quốc đã được thừa nhận, và lập trường của nước này cũng nhận được sự tôn trọng,” ông Wang nói thêm.
Bên cạnh đó, Trung Quốc còn có cơ hội gia tăng ảnh hưởng đối với phương Tây khi các thỏa thuận về thương mại, đầu tư và công nghệ không chỉ đem lại lợi ích kinh tế trước mắt mà còn tạo ra những ràng buộc dài hạn. Khi chuỗi cung ứng, thị trường tiêu thụ và dòng vốn của phương Tây ngày càng gắn bó chặt chẽ với Trung Quốc, Bắc Kinh sẽ sở hữu thêm đòn bẩy trong các cuộc đàm phán kinh tế và chính trị.
ngày 16/1.
Hiện Trung Quốc cung ứng khoảng một phần ba tổng lượng hàng hóa toàn cầu, nắm hơn 90% sản lượng đất hiếm nguyên liệu then chốt cho các ngành công nghệ cao, đồng thời sản xuất từ 60–80% pin mặt trời, turbine gió và phương tiện chạy điện. Trước đây, Bắc Kinh từng sử dụng các biện pháp như áp thuế, tạm dừng nhập khẩu hoặc xuất khẩu hàng hóa nhằm tạo sức ép với Hàn Quốc, Australia, Nhật Bản và Canada.
Quan trọng hơn, Trung Quốc kỳ vọng “làn gió từ phương Tây” sẽ làm suy yếu sự gắn kết của khối phương Tây do Mỹ dẫn dắt. Những phát ngôn của ông Trump liên quan đến việc kiểm soát đảo Greenland của Đan Mạch đã gây ra các rạn nứt nội bộ trong NATO, qua đó gián tiếp hỗ trợ cho nỗ lực chiến lược của Trung Quốc.
“Khi ông Trump làm gia tăng những rạn nứt giữa Mỹ và các đối tác truyền thống, Trung Quốc có thể tận dụng khoảng trống đó để mở rộng lợi thế về ngoại giao,” ông Ryan Hass, Giám đốc Trung tâm Trung Quốc John L. Thornton thuộc Viện Brookings, nhận định.
“Khoảng cách ngày càng nới rộng giữa Mỹ và các đồng minh lâu năm đã mang lại cho Bắc Kinh không gian hành động lớn hơn trong quan hệ ngoại giao với họ,” ông Hass nói thêm. “Bắc Kinh không còn cảm thấy cần phải nhượng bộ để kéo các quốc gia này lại gần mình; điều họ cần làm là duy trì một lập trường ổn định, dễ dự đoán và kiên định với các mục tiêu cốt lõi.”
Diễn biến này có thể khiến châu Âu cùng các đồng minh phương Tây khác gặp nhiều khó khăn hơn trong việc phản ứng hoặc tạo sức ép đối với các vấn đề mang tính chiến lược.
Dù vậy, một số nhà phân tích về Trung Quốc cho rằng việc phương Tây điều chỉnh chiến lược hiện nay chỉ là sự chuyển hướng mang tính ngắn hạn.
Theo họ, Mỹ từ lâu vẫn đóng vai trò bảo trợ chủ chốt cho hệ thống thương mại toàn cầu, tạo nền tảng để các đồng minh và đối tác phát triển. Trái lại, nhiều quốc gia bày tỏ sự không hài lòng khi hàng hóa Trung Quốc ồ ạt thâm nhập thị trường, khiến cán cân thương mại nghiêng về phía Bắc Kinh.
“Đây chỉ là một biện pháp chiến thuật mang tính tạm thời của phương Tây, chứ không phải sự quay trục lâu dài về phía Trung Quốc,” ông Shen Dingli, chuyên gia quan hệ quốc tế tại Thượng Hải, cho biết.
