Tổng thống Trump dường như đang theo đuổi song song hai hướng tiếp cận với Iran, vừa mở cửa cho đối thoại, vừa không loại trừ khả năng gia tăng các hành động quân sự đối với nước này.
Ngày 26/3, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết ông quyết định trì hoãn kế hoạch phá hủy các nhà máy điện của Iran trong thời hạn 10 ngày, đến 20h ngày 6/4, sau đề nghị từ phía Tehran, đồng thời nhấn mạnh các cuộc trao đổi giữa hai bên vẫn đang được duy trì.
Ngay sau đó, theo thông tin từ Wall Street Journal, các quan chức giấu tên thuộc Bộ Quốc phòng Mỹ tiết lộ rằng khoảng 10.000 binh sĩ, bao gồm lực lượng bộ binh và thiết giáp, đang được triển khai tới Trung Đông nhằm tăng cường cho lực lượng hiện có.
Vào ngày 23/3, ông Trump cho biết Mỹ và Iran đã tiến hành những cuộc trao đổi được đánh giá là “rất thuận lợi và hiệu quả”, hướng tới việc giảm bớt căng thẳng. Sang ngày 24/3, ông tiếp tục tuyên bố Iran đã mang lại cho Washington một “lợi ích rất lớn” liên quan đến dầu khí, đồng thời khẳng định Mỹ tin rằng đang đàm phán với “đúng người”.
Chỉ một ngày sau, Nhà Trắng vừa lên tiếng kêu gọi Iran chấp nhận một thỏa thuận, vừa cảnh báo sẽ tung “đòn tấn công mạnh mẽ” nếu Tehran từ chối, khiến lập trường thực sự của ông Trump trở nên khó đoán hơn.
Theo giới quan sát, những phát biểu gần đây của Tổng thống Trump cho thấy ông ngày càng chú ý đến việc tìm lối thoát cho cuộc xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran, vốn đã kéo dài gần một tháng. Tuy vậy, các tuyên bố mang tính mâu thuẫn cũng phản ánh việc ông đang cân nhắc giữa hai hướng đi, khi chưa rõ lựa chọn nào sẽ mang lại hiệu quả: tiếp tục leo thang căng thẳng hay thúc đẩy một giải pháp hòa bình.
Thúc đẩy mạnh kế hoạch ngừng bắn
Đặc phái viên Trung Đông Steve Witkoff xác nhận Mỹ đã chuyển tới Tehran một “danh sách hành động” gồm 15 điểm thông qua kênh trung gian là quan chức Pakistan. Ông cũng cho biết đã xuất hiện “những tín hiệu tích cực và rõ ràng” cho thấy phía Iran có khả năng sẵn sàng bước vào tiến trình đàm phán.
Danh sách do Mỹ đưa ra bao trùm nhiều nội dung, bao gồm khả năng nới lỏng các lệnh trừng phạt, thúc đẩy hợp tác trong lĩnh vực hạt nhân dân sự, thu hẹp chương trình hạt nhân của Iran, tăng cường vai trò giám sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), đồng thời đặt ra yêu cầu hạn chế chương trình tên lửa và kiểm soát hoạt động di chuyển tàu thuyền qua eo biển Hormuz.
Đề xuất này được đánh giá có nhiều điểm tương đồng với các khuôn khổ đàm phán mà Witkoff và Jared Kushner, con rể của ông Trump từng áp dụng trong các nỗ lực hòa giải liên quan đến Gaza và Ukraine. Những kế hoạch đó thường bao gồm các điều khoản cụ thể và được điều chỉnh dần theo tiến trình thương lượng. Hiện hai nhân vật này được cho là đang đóng vai trò dẫn dắt các nỗ lực đàm phán với Iran.
Ngay khi nội dung danh sách này bị rò rỉ trên truyền thông, nhiều chuyên gia Trung Đông đã cảnh báo rằng các yêu cầu mang tính “tối đa” như vậy nhiều khả năng sẽ bị Tehran bác bỏ ngay lập tức. Iran được cho là vẫn giữ thái độ thận trọng với các nỗ lực hòa giải từ Mỹ, đặc biệt sau khi nước này từng hứng chịu hai đợt tấn công ngay trong quá trình đàm phán vào tháng 6/2025 cũng như thời điểm hiện nay.
Diễn biến thực tế đúng như dự đoán. Chỉ vài giờ sau khi danh sách của Mỹ được quan chức Pakistan chuyển tới, giới lãnh đạo tại Tehran đã thẳng thắn từ chối, đồng thời nhấn mạnh rằng bất kỳ thỏa thuận ngừng bắn nào cũng chỉ có thể được triển khai theo các điều kiện và lộ trình do phía Iran đề ra.
“Iran sẽ chỉ kết thúc chiến tranh khi chúng tôi thấy phù hợp và khi các điều kiện của riêng mình được đáp ứng”, truyền thông nhà nước Iran dẫn lời một quan chức cấp cao, đồng thời mô tả các đề xuất từ phía Mỹ là “không thể chấp nhận”. Tehran cũng tuyên bố chưa có kế hoạch mở lại eo biển Hormuz đối với các tàu phương Tây có liên hệ với Mỹ.
Vị quan chức này cũng nêu ra 5 điều kiện riêng mà Iran đưa ra cho một lệnh ngừng bắn, trong đó bao gồm yêu cầu chấm dứt hoàn toàn “các hành động gây hấn và ám sát”, cùng với việc thiết lập những cơ chế cụ thể nhằm bảo đảm rằng các cuộc tấn công nhằm vào Iran sẽ không tái diễn trong tương lai.
Iran nhấn mạnh yêu cầu phải có các đảm bảo cụ thể về việc chi trả bồi thường và khắc phục thiệt hại sau chiến tranh, đồng thời chấm dứt căng thẳng trên tất cả các mặt trận, kể cả với các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực. Ngoài ra, Tehran cũng yêu cầu được bảo đảm quyền thực thi chủ quyền tại eo biển Hormuz và việc công nhận đầy đủ quyền pháp lý đối với khu vực này.
Quan điểm này cho thấy Tehran tin rằng họ vẫn giữ được thế cân bằng, thậm chí có phần chiếm ưu thế trong cục diện hiện tại, bất chấp tuyên bố của Tổng thống Trump rằng Washington đang nắm quyền chủ động.
Phản ứng từ phía Iran đã làm dấy lên hoài nghi về khả năng hai bên có thực sự bước vào các cuộc đàm phán ngoại giao nghiêm túc hay không. Đồng thời, điều này cũng đặt ra câu hỏi về việc Tổng thống Trump có thể theo đuổi con đường ngoại giao đến đâu, khi lập trường và các yêu cầu giữa hai phía hiện vẫn còn khoảng cách rất lớn.
Căng thẳng xung đột gia tăng
Thông tin về việc Mỹ tiếp tục điều thêm lực lượng bộ binh tới Trung Đông đang làm dấy lên lo ngại trong giới phân tích rằng Tổng thống Trump có thể xem phương án quân sự như một hướng đi song hành với nỗ lực ngoại giao.
Sức ép đối với ông Trump ngày càng lớn, khi Washington vẫn chưa tìm ra giải pháp bảo đảm an ninh cho eo biển Hormuz tuyến hàng hải chiến lược nơi khoảng 20% nguồn cung dầu khí toàn cầu đi qua. Iran đã tiến hành phong tỏa khu vực và cảnh báo sẽ tấn công các tàu liên quan đến Mỹ, Israel cùng các đồng minh của họ.
Tình hình bất ổn tại Trung Đông cùng việc eo biển Hormuz bị tê liệt đã khiến giá năng lượng tăng mạnh. Tuy nhiên, những lời kêu gọi của ông Trump đối với các đồng minh NATO và các đối tác khác nhằm triển khai lực lượng để mở lại tuyến hàng hải này đến nay vẫn chưa đem lại phương án khả thi.
“Điểm khó của Tổng thống Trump nằm ở eo biển Hormuz. Nếu khu vực này vẫn do Iran kiểm soát, sẽ rất khó để ông tuyên bố chiến thắng”, ông Stephen Hadley, cựu cố vấn an ninh quốc gia dưới thời tổng thống George W. Bush, nhận định. Điều này phần nào lý giải vì sao ông Trump vẫn để ngỏ khả năng sử dụng biện pháp quân sự.
Trước đó, Mỹ đã triển khai hai nhóm tàu đổ bộ mang theo khoảng 4.500 lính thủy quân lục chiến tới Trung Đông. Ngày 24/3, truyền thông Mỹ dẫn nguồn tin cho biết Lầu Năm Góc đang chuẩn bị điều thêm khoảng 1.000 lính dù thuộc Sư đoàn Dù 82 tới khu vực này trong vài ngày tới.
Với các động thái tăng cường này, tổng số binh sĩ tác chiến trên bộ của Mỹ được triển khai gần Iran có thể lên tới khoảng 15.500 người trong tuần này hoặc đầu tuần sau. Các chuyên gia quân sự, lực lượng này nhiều khả năng sẽ hướng đến mục tiêu mở lại eo biển Hormuz, trong đó phương án được bàn luận nhiều là Mỹ đổ bộ kiểm soát đảo Kharg, điểm xuất khẩu dầu quan trọng của Iran.
Đảo Kharg có diện tích khoảng 20 km², tọa lạc trong vịnh Ba Tư, cách bờ biển Iran khoảng 25 km và cách eo biển Hormuz hơn 480 km. Hệ thống cơ sở hạ tầng tại đây có thể xử lý tới 7 triệu thùng dầu mỗi ngày, đồng thời là nơi trung chuyển gần 90% lượng dầu thô xuất khẩu của Iran.
Trong bối cảnh nền kinh tế Iran phụ thuộc lớn vào nguồn thu từ năng lượng, Kharg được xem là vị trí chiến lược then chốt. Vì vậy, nếu kiểm soát được hòn đảo này, Washington sẽ có thêm đòn bẩy để gây sức ép, buộc Tehran phải mở lại eo biển Hormuz.
“Việc đưa lực lượng bộ binh vào khu vực sẽ tạo cho Mỹ lợi thế đáng kể, đồng thời giúp tăng cường khả năng kiểm soát eo biển Hormuz”, Miad Maleki cựu quan chức Bộ Tài chính Mỹ từng phụ trách thực thi các lệnh trừng phạt với ngành dầu mỏ Iran cho biết. Tuy vậy, ông cũng cảnh báo động thái này “sẽ khiến rủi ro đối với binh sĩ Mỹ gia tăng và đó là cái giá phải chấp nhận”.
Jason Campbell, người từng làm việc tại Bộ Quốc phòng Mỹ dưới nhiệm kỳ đầu của ông Trump, cho rằng việc leo thang bằng cách triển khai bộ binh cho thấy Washington chưa có một chiến lược rõ ràng ngay từ đầu. “Nó giống như một cách ứng phó mang tính chắp vá, kiểu ‘có lực lượng nào thì sử dụng lực lượng đó’”, ông Campbell nói.
Nhà Trắng ngày 25/3 cho biết Mỹ vẫn duy trì các cuộc đàm phán với Iran, song đồng thời cảnh báo Tổng thống Trump sẵn sàng tung ra đòn tấn công mạnh nếu hai bên không đạt được thỏa thuận. Phát biểu này một lần nữa phản ánh rõ cách tiếp cận “song song hai hướng” của nhà lãnh đạo Mỹ.
Tại cuộc họp nội các ngày 26/3, ông Trump tiếp tục để ngỏ ý định của mình. Ông cho biết các cuộc thương lượng giữa Mỹ và Iran đang đạt tiến triển đáng kể, đồng thời nhấn mạnh việc kiểm soát ngành dầu mỏ Iran vẫn là một phương án được cân nhắc, dù ông không đi sâu đề cập chi tiết.
“Chúng ta sẽ chờ xem họ có sẵn sàng đi đến thỏa thuận hay không. Nếu không, chúng ta sẽ trở thành cơn ác mộng lớn nhất đối với họ. Còn hiện tại, các đòn tấn công vẫn sẽ được duy trì mà không gặp bất kỳ trở ngại nào”, ông Trump nói. “Không ai có thể ngăn cản chúng ta. Họ hoàn toàn không có khả năng. Nếu có thể đáp trả, họ đã làm từ lâu rồi.”
