Nền kinh tế phụ thuộc lớn vào thị trường Mỹ giúp hàng xuất khẩu Canada hưởng lợi, nhưng cũng trở nên dễ tổn thương khi căng thẳng thương mại với chính quyền Tổng thống Trump bùng phát.
Từ ngày 15/9, Washington mở rộng diện áp thuế nhập khẩu 50% đối với hàng hóa Canada, bao gồm giấy, đồ nội thất và các sản phẩm thép. Tiếp đó, từ ngày 29/9, Mỹ sẽ cấm nhập khẩu một số loại rượu, sản phẩm sữa và xe máy từ Canada.
Động thái trên được chính quyền Tổng thống Donald Trump đưa ra nhằm đáp lại việc Canada áp thuế trả đũa từ ngày 8/9. Diễn biến này mở ra giai đoạn căng thẳng mới trong tranh chấp thương mại, gây thêm sức ép lên nền kinh tế Canada quốc gia được ngân hàng trung ương dự báo tăng trưởng 1,6% trong năm 2026 và vẫn phụ thuộc lớn vào thị trường Mỹ.
Năm 2025, thị trường Mỹ chiếm 71,7% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Canada, giảm so với mức 75,9% năm 2024. Trong khi xuất khẩu tương đương khoảng một phần ba GDP Canada, nước này chỉ tiêu thụ gần 15% lượng hàng xuất khẩu của Mỹ. Theo Le Monde, kinh tế Canada “gần như hoàn toàn hướng về Mỹ”.
Bà Ann Harrison, nhà kinh tế tại Trường Kinh doanh Haas thuộc Đại học California, Berkeley, nhận định Canada rõ ràng đang ở vị thế dễ chịu tổn thương hơn.
Theo bà Ann Harrison, giới kinh tế trong nhiều thập kỷ thường tập trung vào lợi ích của hội nhập, nhưng đại dịch đã làm lộ rõ những điểm yếu. Khi chuỗi cung ứng bị gián đoạn, các quốc gia phụ thuộc lẫn nhau đều chịu tác động. Riêng Canada còn đối mặt với rủi ro lớn hơn khi lệ thuộc vào một nước láng giềng ngày càng khó lường.
Các doanh nghiệp thép cho biết lượng xuất khẩu đã giảm một nửa so với năm 2024 do căng thẳng thuế quan leo thang. Trong bốn năm qua, 23 nhà máy gỗ xẻ phải đóng cửa, còn 70 nhà máy khác cắt giảm sản lượng vì những rào cản mới từ Mỹ.
Trong lĩnh vực năng lượng, quan hệ phụ thuộc hai chiều giữa Canada và Mỹ sâu sắc đến mức đây được xem là một trong những lợi thế đàm phán quan trọng của Ottawa với Washington. Năm 2025, Mỹ tiếp nhận 90,8% lượng dầu khí xuất khẩu của Canada. Ở chiều ngược lại, Canada cung cấp 63,4% dầu thô và 81,3% điện nhập khẩu của Mỹ.
Ngành ôtô Canada, tạo việc làm trực tiếp cho hơn 121.000 lao động, cũng chịu tác động do liên kết chặt chẽ với thị trường Mỹ. Tháng 1, General Motors cắt giảm 700 nhân sự tại nhà máy Oshawa, khiến hàng trăm việc làm tại các doanh nghiệp cung ứng liên quan bị mất. Hãng đồng thời thu hẹp hoạt động tại nhà máy Ingersoll, tỉnh Ontario.
Ông Michael McAdoo, chuyên gia của Boston Consulting Group tại Montréal, cho biết Canada đã mất 60 năm để hình thành chuỗi cung ứng ôtô tích hợp. Việc tái cơ cấu không dễ dàng do ngành ôtô toàn cầu đang dư thừa công suất, trong khi Canada khó chuyển hướng sang những thị trường khác. Thách thức lớn hơn có thể xuất hiện vào đầu năm sau, khi ông Trump tuyên bố áp thuế 50% đối với ôtô và linh kiện nhập khẩu từ Canada.
Nhằm giảm sự phụ thuộc vào Mỹ, chính phủ của Thủ tướng Mark Carney đặt mục tiêu đến năm 2035 sẽ tăng gấp đôi kim ngạch xuất khẩu sang các thị trường ngoài Mỹ. Trong năm 2025, giá trị xuất khẩu sang nhóm thị trường này đã tăng 17,2%, chiếm 28,3% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Canada.
Ottawa đang nỗ lực thúc đẩy nhanh tiến trình đa dạng hóa thị trường. Tại châu Âu, Canada đã tham gia cơ chế mua sắm quốc phòng SAFE và kỳ vọng xây dựng mối quan hệ đối tác đặc biệt, chưa từng có tiền lệ với Liên minh châu Âu (EU), theo Thủ tướng Carney.
Theo Wall Street Journal, Canada và EU đang đàm phán nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho hàng hóa, dịch vụ và lao động trong các ngành chiến lược như năng lượng, trí tuệ nhân tạo, quốc phòng và khoáng sản thiết yếu được lưu chuyển tự do giữa hai bên.
Tuy nhiên, để mở rộng xuất khẩu sang châu Âu và châu Á, Canada cần tăng năng lực vận hành cảng biển, đường sắt, đồng thời xây dựng thêm các tuyến vận chuyển năng lượng. Boston Consulting Group cho rằng quá trình đa dạng hóa thị trường của Canada đang gặp ba thách thức lớn, gồm năng lực sản xuất, cơ sở hạ tầng và khả năng tiếp cận thị trường.
Việc mở rộng năng lực sản xuất cần nguồn vốn đầu tư lớn, trong khi hệ thống giao thông của Canada hiện vẫn chủ yếu phục vụ hoạt động thương mại với Mỹ. Các cuộc đàm phán giữa Canada và EU đang xem xét nhiều dự án hạ tầng chung, gồm cáp ngầm xuyên biển, trung tâm dữ liệu, dịch vụ lưu trữ đám mây, mạng lưới vệ tinh và cơ sở vận chuyển năng lượng sang châu Âu.
Canada cũng hướng đến thu hút vốn từ nhiều đối tác quốc tế hơn. Trong tuần này, nước này tổ chức một hội nghị thượng đỉnh tại Toronto, kết nối khoảng 100 nhà đầu tư toàn cầu với các doanh nghiệp và địa phương.
Tại buổi tiếp đón ngày 13/9, ông Carney cho biết những nhà đầu tư hàng đầu thế giới, đang quản lý tổng tài sản hơn 120.000 tỷ đôla Canada, sẽ đến tìm hiểu cơ hội khi Canada ngày càng được quốc tế nhìn nhận theo một hướng khác. Ông cũng bày tỏ mong muốn đón dòng vốn từ Arab Saudi, đồng thời cho biết quan hệ với Ấn Độ và Trung Quốc đã được cải thiện.
Trước đó, Thủ tướng Carney cam kết thu hút 1.000 tỷ đôla Canada, tương đương 721 tỷ USD, trong vòng 5 năm thông qua việc tinh giản thủ tục hành chính và triển khai các dự án về khai khoáng, năng lượng, công nghệ cùng cơ sở hạ tầng. Nguồn vốn đầu tư đóng vai trò quan trọng trong việc giúp kinh tế Canada ứng phó với các biện pháp thuế quan của Mỹ.
Vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vào Canada duy trì đà tăng từ năm 2022. Trong giai đoạn 2024–2025, dòng vốn này đạt bình quân khoảng 23 tỷ đôla Canada (16,5 tỷ USD) mỗi quý, trước khi giảm còn khoảng 20 tỷ đôla Canada (14,4 tỷ USD) mỗi quý từ đầu năm 2026. Tuy nhiên, ông Doug Porter, chuyên gia kinh tế trưởng của BMO Capital Markets, cho rằng việc thu hút nguồn FDI lớn không dễ đối với một nền kinh tế đã phát triển như Canada.
Theo giới phân tích, chiến lược đa dạng hóa thị trường không đồng nghĩa Canada phải xa rời Mỹ, đối tác láng giềng lớn nhất. Ông McAdoo nhận định nước này không nên đặt mục tiêu giảm kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ về giá trị tuyệt đối, mà cần duy trì thị trường này và thúc đẩy tăng trưởng tại những thị trường khác.
Bà Ann Harrison cũng chia sẻ quan điểm này. Theo bà, Canada cần mở rộng thị trường xuất khẩu ở mức tối đa nhưng vẫn phải nỗ lực bảo toàn các chuỗi cung ứng hiện hữu. Le Monde nói nước này khó có thể sớm tách khỏi quỹ đạo kinh tế của Mỹ. Tuy nhiên, căng thẳng thương mại với chính quyền ông Trump cho thấy việc chỉ dựa vào lợi thế tiếp cận thị trường Mỹ không còn là một chiến lược thương mại an toàn.
