Giới chức Mỹ đang cân nhắc nhiều biện pháp nhằm siết thêm sức ép kinh tế đối với Iran, trong đó có khả năng phong tỏa các tuyến đường bộ, áp thuế thứ cấp lên hàng nhập khẩu hoặc trừng phạt những doanh nghiệp Trung Quốc có hoạt động làm ăn với Tehran.
Ngày 14/8, Tổng thống Mỹ Donald Trump cảnh báo Washington có thể tung ra đòn mạnh nhằm vào nền kinh tế Iran. Phát biểu này được đưa ra chỉ một ngày sau khi Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent cho biết Mỹ có thể triển khai các biện pháp chưa từng có đối với Tehran ngay trong tuần tới.
Mỹ, Liên Hợp Quốc và Liên minh châu Âu (EU) đã duy trì nhiều biện pháp trừng phạt đối với Iran từ cuối thập niên 1970, bao gồm hạn chế thương mại và đóng băng tài sản, liên quan đến chương trình hạt nhân của Tehran cũng như việc nước này hỗ trợ các lực lượng vũ trang trong khu vực. Kể từ khi xung đột bùng phát vào cuối tháng 2, Washington tiếp tục siết sức ép bằng các biện pháp nhằm vào lĩnh vực hàng hải, năng lượng và tài chính, đồng thời triển khai phong tỏa các cảng biển của Iran.
Các lệnh trừng phạt mới đây tập trung vào “đội tàu bóng tối” tham gia vận chuyển dầu Iran, các doanh nghiệp bảo hiểm hàng hải, cá nhân và tổ chức bị cho là hỗ trợ Tehran mua vũ khí, cùng một số sàn giao dịch tài sản số. Những biện pháp này còn hướng tới việc phong tỏa lượng tài sản số được ước tính khoảng 500 tỷ USD có liên quan đến Iran.
Theo giới chuyên gia, chính quyền Tổng thống Donald Trump có thể tiếp tục xem xét một số biện pháp gây sức ép khác đối với Tehran, gồm:
Trừng phạt vào các nhà máy lọc dầu tư nhân Trung Quốc
Các nhà máy lọc dầu độc lập hiện chiếm khoảng 25% tổng công suất lọc dầu của Trung Quốc và phần lớn hoạt động với biên lợi nhuận khá thấp. Theo dữ liệu từ Kpler, trong năm ngoái, Trung Quốc đã mua hơn 80% lượng dầu Iran xuất khẩu bằng đường biển. Phần lớn số dầu này được tiêu thụ bởi các nhà máy lọc dầu quy mô nhỏ, khiến họ có thể trở thành mục tiêu của các biện pháp trừng phạt thứ cấp, tức chế tài nhằm vào những tổ chức có giao dịch hoặc hỗ trợ các bên đang chịu lệnh trừng phạt trực tiếp từ Mỹ.
Các lệnh trừng phạt của Washington trước đây đã khiến những nhà máy lọc dầu lớn tại Trung Quốc thận trọng hơn với việc nhập dầu Iran. Tuy nhiên, giới chuyên gia nhận định việc áp thêm chế tài đối với các cơ sở lọc dầu nhỏ có thể không tạo ra tác động quá lớn, bởi nhiều đơn vị trong số này vốn có rất ít liên hệ với hệ thống tài chính Mỹ.
Áp chế tài đối với ngân hàng Trung Quốc
OFAC, cơ quan trực thuộc Bộ Tài chính Mỹ, gần đây đã đưa ra biện pháp trừng phạt thứ cấp đối với một số tổ chức tài chính nhỏ ở Trung Quốc và Hong Kong. Phía Mỹ cáo buộc các đơn vị này tạo điều kiện xử lý những giao dịch dầu mỏ trị giá hàng tỷ USD cho Iran, qua đó giúp Tehran có thêm nguồn tiền để mua vũ khí.
Bộ Tài chính Mỹ cũng đã gửi cảnh báo tới hai ngân hàng lớn hơn của Trung Quốc, cho biết họ có thể trở thành mục tiêu của các biện pháp trừng phạt thứ cấp nếu để các dòng tiền liên quan đến Iran đi qua hệ thống. Dù vậy, Washington hiện chưa áp lệnh trừng phạt đối với hai nhà băng này và cũng chưa tiết lộ danh tính.
Theo các chuyên gia, nếu Washington áp biện pháp mạnh với hai ngân hàng này, những tổ chức tài chính lớn khác có thể trở nên thận trọng hơn khi thực hiện giao dịch liên quan đến Iran. Dù vậy, động thái này cũng tiềm ẩn nguy cơ kéo theo phản ứng đáp trả từ Bắc Kinh.
Trong bối cảnh đó, giới chức Mỹ đang nỗ lực kiểm soát căng thẳng với Trung Quốc trước cuộc gặp dự kiến vào cuối năm giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình. Washington đặc biệt quan ngại Bắc Kinh có thể đáp trả bằng cách hạn chế xuất khẩu các loại khoáng sản quan trọng đối với ngành sản xuất công nghệ cao.
Gia tăng hạn chế thương mại và phong tỏa đường bộ Iran
Washington có thể tiếp tục mở rộng danh sách trừng phạt đối với các cá nhân, tổ chức tại Iran, cùng những thực thể ở Trung Quốc và khu vực Vùng Vịnh bị cáo buộc hỗ trợ Tehran né tránh các biện pháp hạn chế. Tuy nhiên, Brett Erickson, Giám đốc Obsidian Risk Advisors, nhận định cách làm này giống như trò “đập chuột”, khó tạo ra thay đổi đáng kể trong hành vi của Iran, bởi Tehran có thể thành lập các tổ chức mới để thay thế những đơn vị bị đưa vào danh sách trừng phạt.
Theo Miad Maleki, chuyên gia thuộc Quỹ Bảo vệ Dân chủ (Mỹ), những phát biểu gần đây của ông Bessent cho thấy Washington có thể chuẩn bị tăng sức ép lên các đơn vị vận chuyển dầu, bên mua và những kênh đổi ngoại tệ được cho là giúp Iran thực hiện thanh toán cho hàng hóa nhập khẩu.
Theo Maleki, Mỹ có thể mở rộng các biện pháp hạn chế sang lĩnh vực hàng không nhằm thu hẹp thêm hoạt động thương mại của Iran. Khả năng này được đề cập trong bối cảnh Washington đã phong tỏa hoạt động vận tải biển qua eo biển Hormuz.
Một số quan chức Mỹ và Israel từng nhắc đến phương án phong tỏa Iran bằng đường bộ. Để triển khai biện pháp này, Washington sẽ cần sự phối hợp của các quốc gia có chung biên giới với Iran, gồm Iraq, Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan, Afghanistan, Turkmenistan, Azerbaijan và Armenia.
Ngoại trừ Afghanistan, chính quyền Tổng thống Trump duy trì quan hệ khá gần gũi với các quốc gia láng giềng Iran kể trên. Dù vậy, việc kiểm soát tuyến biên giới Iran – Afghanistan không đơn giản do khu vực này có địa hình đồi núi hiểm trở.
Nếu phong tỏa các tuyến đường bộ, sức ép lên đời sống người dân Iran có thể gia tăng do nguồn cung thực phẩm, năng lượng và hàng dệt may nhập khẩu bị hạn chế. Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng phương án này rất khó triển khai và cũng chưa có gì đảm bảo sẽ thúc đẩy các cuộc biểu tình nhằm tạo áp lực lên chính quyền Iran.
Áp thuế thứ cấp với hàng hóa nhập khẩu
Ông Trump nhiều lần cảnh báo có thể áp thuế lên hàng hóa từ những quốc gia duy trì hoạt động kinh doanh với Iran, dù Tòa án Tối cao Mỹ đã bác bỏ cơ sở pháp lý cho biện pháp này. Tuần trước, Thượng viện Mỹ thông qua một dự luật trừng phạt Nga quy mô lớn, trong đó bổ sung các biện pháp nhằm vào Iran và mở rộng thẩm quyền áp thuế cho Tổng thống. Nếu được ban hành, ông Trump có thể sử dụng quyền này để áp thuế với các quốc gia bị cho là hỗ trợ Iran trong hoạt động thương mại và mua sắm vũ khí.
Tuy nhiên, dự luật vẫn phải vượt qua Hạ viện Mỹ trước khi có thể tiến xa hơn. Đây được xem là một trở ngại đáng kể, khi nhiều nghị sĩ Dân chủ cùng một số thành viên đảng Cộng hòa bày tỏ lo ngại về các điều khoản liên quan đến thuế nhập khẩu trong dự luật.
