Trong 4 năm chiến sự, Tổng thống Zelensky đã đối mặt và vượt qua không ít biến động chính trị, nhưng kế hoạch hòa bình mới do Mỹ đưa ra đang tạo ra thách thức lớn đối với ông.
Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đang đối mặt thời điểm mang tính quyết định với tương lai đất nước. Cuối tuần vừa rồi, Nhà Trắng dưới thời Tổng thống Donald Trump đã gửi cho ông kế hoạch hòa bình gồm 28 điểm, mà giới quan sát tại Ukraine cùng các đồng minh phương Tây cho rằng nghiêng hẳn về phía Nga. Ông có 7 ngày để đồng ý, nếu không nguy cơ Mỹ dừng toàn bộ hỗ trợ và đánh mất một trong những đối tác chiến lược nhất sẽ trở nên rõ rệt.
Bản kế hoạch được đưa ra trong thời điểm vô cùng bất lợi cho ông Zelensky, khi Ukraine đang phải gánh sức ép lớn chưa từng thấy sau loạt thất bại trên chiến trường và bê bối tham nhũng gây chấn động cả nước. Giờ đây, mọi ánh mắt đều dồn vào cách Tổng thống Zelensky lựa chọn đối sách để đảo ngược tình thế cho Ukraine, giống như những gì ông đã nhiều lần làm trong gần 4 năm xung đột.
Theo đề xuất này, Ukraine sẽ phải chấp nhận nhượng lại vùng Donbass cho Nga, công nhận các khu vực hiện nằm dưới quyền kiểm soát của Moscow, từ bỏ mục tiêu gia nhập NATO và tự hạn chế quy mô quân đội để đổi lấy các cam kết an ninh từ Mỹ. Trong khi đó, phía Nga hầu như không cần đưa ra bất kỳ nhượng bộ đáng kể nào.
Tổng thống Zelensky đã công khai thừa nhận rằng đề xuất của Mỹ đặt ra thách thức nghiêm trọng bậc nhất với Ukraine. Dù vậy, động thái này cũng phần nào củng cố vị thế của ông trên chính trường trong nước, ít nhất là vào lúc này.
Trước khi Nga phát động chiến dịch quân sự vào tháng 2/2022, ông Zelensky đã có gần ba năm điều hành đất nước trong muôn vàn khó khăn. Mọi hành động của ông khi đó đều bị soi xét dưới cái nhìn hoài nghi, gắn với quá khứ từng là diễn viên hài.
Nhưng, quyết định ở lại Kiev khi xe tăng Nga áp sát thủ đô, cùng những đoạn video ông tự quay trên đường phố khẳng định quyết tâm không đầu hàng, đã giúp ông xoay chuyển tình thế. Hành động đó không chỉ khích lệ tinh thần người dân, thu hút sự ủng hộ quốc tế, mà còn góp phần tập hợp toàn quốc đứng lên bảo vệ đất nước, tạo dựng hình ảnh một nhà lãnh đạo thời chiến đầy bản lĩnh.
“Khi bị dồn đến bước đường cùng, ông Zelensky thường chọn phản công”, Viktor Shlinchak, Giám đốc Viện Chính sách Thế giới tại Kiev, đánh giá.
Từ thời điểm đó, ông đã dẫn dắt Ukraine vượt qua nhiều biến động nhờ khả năng xoay chuyển linh hoạt giữa những sức ép dữ dội của chiến sự. Ông tìm cách tránh nguy cơ khan hiếm đạn dược nghiêm trọng bằng việc thúc đẩy sản xuất UAV trong nước, khôi phục lại sự hậu thuẫn từ Mỹ thông qua những nỗ lực vận động hành lang bền bỉ tại Washington và các thông điệp kêu gọi đầy cảm xúc.
Hồi tháng hai, sau khi bị cựu Tổng thống Trump công kích mạnh tại Phòng Bầu dục khiến Mỹ tạm dừng viện trợ quân sự cho Ukraine, ông Zelensky đã nhanh chóng tìm cách hạ nhiệt căng thẳng với Washington. Các gói viện trợ sau đó được nối lại và mức tín nhiệm dành cho ông trong nước cũng tăng đáng kể.
Qua mỗi biến cố, ông Zelensky đều tìm được cách thích ứng và đứng vững. Theo giới phân tích, điều này một phần đến từ khả năng truyền thông thiện nghệ. Năm nay, mỗi khi chịu sức ép từ phía Mỹ, ông kết hợp kỹ năng đó với việc gia tăng vận động các đồng minh châu Âu, nhằm kéo họ sát cánh cùng Kiev và tạo thành mặt trận thống nhất trước áp lực.
Đứng trước hoàn cảnh được xem là khó khăn nhất từ trước đến nay, ông Zelensky phải tính toán mức độ phản đối ra sao đối với một phương án dàn xếp có thể giúp chấm dứt xung đột, nhưng đồng thời khiến tương lai Ukraine trở nên mong manh hơn. Để tìm hướng đi, ông rất cần sự hậu thuẫn mạnh từ các đồng minh châu Âu và cả người dân trong nước.
Và đó cũng là điều ông thực hiện thông qua hàng loạt cuộc điện đàm cuối tuần qua nhằm trao đổi về đề xuất hòa bình mới.
Ngày 22/11, các nước thuộc Liên minh châu Âu cùng Anh, Canada và Nhật Bản đã đưa ra tuyên bố chung, đề nghị xem xét lại những điểm gây tranh cãi nhất trong kế hoạch hòa bình cho Ukraine, như điều chỉnh biên giới hay thu hẹp quy mô lực lượng vũ trang. Theo họ, đề xuất từ phía Mỹ có thể khiến Ukraine rơi vào thế dễ tổn thương hơn trong tương lai.
“Tôi chưa từng thấy ai vận động châu Âu hiệu quả như ông ấy để có được những điều tưởng chừng không thể,” Đại sứ EU tại Ukraine Katarina Mathernova nhận xét, đồng thời cho rằng truyền thông là “vũ khí tối thượng” của ông Zelensky, giúp ông duy trì được nguồn tài chính, khí tài và sự ủng hộ ngoại giao từ các đồng minh.
Ngay khi ông Zelensky tìm kiếm sự hỗ trợ từ châu Âu, ông Trump đã lên mạng xã hội ngày 23/11 để công kích cả Kiev lẫn các đồng minh châu Âu. Động thái này được nhìn nhận như tín hiệu rõ rệt nhất về sức ép mà nhà lãnh đạo Ukraine đang đối diện.
“Lãnh đạo Ukraine chẳng tỏ ra biết ơn trước những gì chúng tôi đã làm, trong khi châu Âu vẫn tiếp tục nhập dầu từ Nga,” ông Trump viết.
Trước thời điểm kế hoạch hòa bình được đưa ra tuần trước, ông Zelensky đã lâm vào thế chính trị bất lợi. Việc ông tìm cách hạn chế hoạt động của các cơ quan chống tham nhũng đang theo dõi những người thân tín đã khiến dư luận Ukraine phẫn nộ.
Khi một số cộng sự của Tổng thống bị cáo buộc liên quan đến vụ hối lộ lớn, nhiều nghị sĩ đã yêu cầu tiến hành bỏ phiếu bất tín nhiệm chính phủ. Một nhóm trong đảng của ông cũng tuyên bố tách rời và kêu gọi các lãnh đạo cấp cao của Văn phòng Tổng thống từ chức.
Trong lúc công chúng Ukraine đang phẫn nộ trước vụ bê bối tham nhũng liên quan trực tiếp đến nhóm thân tín của ông Zelensky, đe dọa khiến bộ máy điều hành rơi vào tê liệt, thì đề xuất hòa bình với nhiều điều khoản bất lợi do ông Trump đưa ra lại trở thành tâm điểm, hút trọn sự chú ý và cảm xúc bức xúc của dư luận.
Ông Zelensky nhanh chóng tận dụng diễn biến này để “xoay chuyển tình thế”, qua đó quay lại vai trò mà ông thể hiện tốt nhất: thống nhất đất nước, kêu gọi người dân cùng đứng chung một mục tiêu.
Tối 21/11, tại con phố nơi gần bốn năm trước ông từng gửi đi thông điệp kiên cường giữa những ngày đầu chiến sự, Tổng thống Zelensky tiếp tục kêu gọi người dân gắn kết, đồng lòng.
“Tôi muốn gửi lời tới toàn thể người Ukraine. Đồng bào của chúng ta, mỗi công dân, các chính khách, tất cả mọi người – chúng ta cần đoàn kết, giữ bình tĩnh, chấm dứt tranh cãi và ngừng các toan tính chính trị”, ông nói.
Ông Zelensky cho rằng đề xuất hòa bình từ phía Mỹ đang đẩy Ukraine vào thế phải chọn lựa giữa việc đánh đổi sự hậu thuẫn của Washington hoặc “đánh mất danh dự” nếu chấp nhận các điều kiện do Moscow đặt ra.
Theo giới quan sát, với tuyên bố này, nhà lãnh đạo Ukraine dường như muốn chuẩn bị dư luận cho khả năng xuất hiện những nhượng bộ, đồng thời tạo khoảng cách với kế hoạch bằng cách nhấn mạnh sức ép từ phía Mỹ. Tuy vậy, liệu Ukraine có chấp nhận nhượng bộ hay mức độ nhượng bộ ra sao lại là một bài toán đầy khó khăn đối với ông.
Theo ông Nico Lange – quan chức cấp cao của Bộ Quốc phòng Đức, người hiện tham gia các hoạt động hỗ trợ Ukraine tại châu Âu “không có lãnh đạo Ukraine nào có thể chấp thuận một đề xuất như vậy. Nếu ông Zelensky làm điều đó, khi trở về nước ông khó giữ nổi vị trí Tổng thống.”
Chính quyền ông Trump vẫn sở hữu những công cụ gây sức ép đáng kể nếu muốn buộc Ukraine phải chấp nhận thỏa thuận. Mặc dù đã ngừng cấp viện trợ tài chính, Washington vẫn cung ứng các loại khí tài quan trọng cho Kiev thông qua cơ chế phối hợp với các đồng minh châu Âu.
Tuy nhiên, sức ép này không mang tính quyết định trong một cuộc chiến mà phần lớn người dân Ukraine xem như vấn đề sống còn của đất nước.
“Có thể từ chối chia sẻ tình báo hay ngừng cung cấp vũ khí, nhưng điều đó trước mắt cũng không thay đổi được cục diện, bởi quân đội Ukraine vẫn sẽ tiếp tục chiến đấu. Họ không nghĩ đến chuyện đầu hàng,” Tymofiy Mylovanov, Chủ tịch Trường Kinh tế Kiev nhận định. Ông cho rằng, để bất kỳ thỏa thuận nào được chấp nhận, phải có người thuyết phục được cả người dân lẫn lực lượng vũ trang Ukraine rằng họ sẽ được an toàn và chiến sự sẽ không tái phát.
Theo các nhà phân tích, người Ukraine nhiều lần cho thấy họ có thể tạm gác những bất mãn chính trị nội bộ khi đối diện sức ép từ bên ngoài.
Shlinchak, Chủ tịch Viện Chính sách Thế giới, đánh giá rằng công chúng Ukraine có thể sẽ đứng phía sau ông Zelensky trong tiến trình thương lượng, bởi ông là “nhân vật lãnh đạo hợp pháp duy nhất, đại diện cho niềm tin phổ biến rằng Ukraine không thể đặt bút vào một thỏa thuận theo ý Moscow”.
“Chúng ta không còn một nhân vật lãnh đạo hợp pháp nào khác, và vì vậy chúng ta không có lựa chọn thay thế,” ông nói.
