Nỗi lo khiến lãnh đạo châu Âu sang Washington gặp ông Trump

142

Do lo ngại Tổng thống Trump đang bị ảnh hưởng mạnh từ phía Nga, bảy nhà lãnh đạo châu Âu đã bay sang Mỹ để thuyết phục ông giữ vững lập trường.

Ngày 17/8, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky thông báo đã tới Washington để tham dự cuộc họp với Tổng thống Donald Trump tại Nhà Trắng. Khác với lần trước, lần này ông bước vào Phòng Bầu dục cùng đội ngũ hỗ trợ.

Cùng lúc, ít nhất bảy lãnh đạo châu Âu cũng bay sang Mỹ để góp mặt trong cuộc họp, diễn ra ngay sau phiên gặp riêng giữa ông Trump và ông Zelensky. Họ muốn tránh lặp lại màn đối đầu căng thẳng hồi tháng 2 và đồng thời bảo đảm sự gắn kết của liên minh xuyên Đại Tây Dương.

Tổng thống Trump bất ngờ điều chỉnh lập trường, ưu tiên đạt lệnh ngừng bắn tại Ukraine trước khi bàn về vấn đề lãnh thổ hay an ninh, khiến nhiều lãnh đạo châu Âu ngạc nhiên và lo ngại ông có thể tiếp tục chịu ảnh hưởng từ Tổng thống Nga Vladimir Putin.

Các chuyên gia nhận định, chính động thái này đã thúc đẩy Tổng thống Pháp Emmanuel Macron, Thủ tướng Đức Friedrich Merz, Thủ tướng Anh Keir Starmer, Thủ tướng Italy Giorgia Meloni, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen, Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb cùng Tổng thư ký NATO Mark Rutte khẩn trương tới Nhà Trắng.

Mục tiêu lớn nhất của các lãnh đạo châu Âu trong cuộc gặp là bảo đảm Tổng thống Trump không ngả theo Nga hay gây sức ép buộc Tổng thống Zelensky chấp thuận một thỏa thuận có thể khiến Ukraine phải đánh đổi quá nhiều. Đồng thời, họ cũng muốn bảo vệ lợi ích của châu Âu trước nguy cơ bị suy giảm nếu Mỹ rời xa liên minh.

Trong cuộc điện đàm ngày 16/8 với ông Zelensky, ông Trump gợi ý khả năng Mỹ sẽ tham gia bảo đảm an ninh cho Ukraine sau khi xung đột kết thúc. Đây được coi là sự dịch chuyển đáng chú ý so với quan điểm trước đây của ông rằng châu Âu phải tự gánh trách nhiệm bảo vệ Ukraine, dù các chi tiết cụ thể vẫn chưa được làm rõ.

Trong cuộc họp báo ngày 17/8 tại Brussels, Chủ tịch EC Ursula von der Leyen khẳng định cần có các cam kết an ninh cho Ukraine và phải tôn trọng toàn vẹn lãnh thổ của nước này. Bà nhấn mạnh điều cấp thiết là “chấm dứt các cuộc tàn sát” và kêu gọi sớm tổ chức hội nghị thượng đỉnh ba bên Nga – Mỹ – Ukraine.

Một nhà ngoại giao cấp cao châu Âu giấu tên cho biết các đồng minh của Ukraine đặc biệt lo ngại sau hội nghị thượng đỉnh Mỹ – Nga ở Alaska. Ông nhấn mạnh chưa từng chứng kiến cuộc gặp nào giữa lãnh đạo châu Âu và Tổng thống Mỹ được sắp xếp gấp rút đến vậy kể từ thời chiến tranh Iraq.

Theo nhà ngoại giao này, nỗi lo lớn nhất của các lãnh đạo châu Âu khi ông Zelensky đến Mỹ là kịch bản tái diễn màn khẩu chiến hồi tháng hai, khi Tổng thống Ukraine bị ông Trump “làm bẽ mặt” ngay trước ống kính truyền hình tại Nhà Trắng.

Khi đó, ông Trump tuyên bố Ukraine “không có quân bài thương lượng” trong cuộc xung đột với Nga, và về cơ bản chỉ là một quốc gia yếu thế buộc phải nhượng bộ trước những đòi hỏi từ một đối thủ vượt trội hơn nhiều.

Tối 15/8, ngay sau khi Tổng thống Nga rời Alaska, ông Trump nhắc lại quan điểm này trong cuộc trả lời phỏng vấn Fox News. Ông cho rằng Ukraine phải thừa nhận Nga là một quốc gia “quyền lực hơn” và việc đối diện với thực tế đó đồng nghĩa với việc ông Zelensky cần cân nhắc nhượng bộ.

Ngày 18/8, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio, người đã tháp tùng ông Trump trong cuộc gặp với Tổng thống Putin tại căn cứ không quân ở Alaska, lên tiếng bác bỏ nhận định cho rằng các lãnh đạo châu Âu tới Washington nhằm “bảo vệ” ông Zelensky.

“Họ không đến đây để bảo đảm ông Zelensky không bị gây sức ép,” Ngoại trưởng Mỹ khẳng định trong cuộc phỏng vấn với CBS. “Chính chúng tôi đã mời họ.”

Theo các quan chức châu Âu, ông Trump đã nói với Tổng thống Zelensky rằng ông có thể tùy ý mời khách tham dự. Sau đó, Nhà Trắng đã gửi lời mời chính thức tới một số lãnh đạo châu Âu.

Giới chuyên gia nhận định cuộc gặp sắp tới sẽ là phép thử đối với sự gắn kết của liên minh xuyên Đại Tây Dương. Nhiều quan chức châu Âu từ lâu tin rằng mục tiêu lớn nhất của Nga là chia rẽ NATO và tách họ khỏi Mỹ, trong khi dưới thời Tổng thống Trump, mối liên kết này đang trở nên mong manh hơn bao giờ hết.

Hiện Washington và các đồng minh châu Âu đang theo đuổi những cách tiếp cận đàm phán khác nhau về Ukraine. Sự khác biệt này vốn âm ỉ trong nhiều năm, nhưng đã bùng phát công khai chỉ vài tuần trước hội nghị thượng đỉnh tại Alaska.

“Chúng ta sẽ không tiếp tục chi tiền cho cuộc xung đột ở Ukraine nữa,” Phó tổng thống Mỹ JD Vance tuyên bố hồi tuần trước.

Trong khi đó, các nước châu Âu vẫn khẳng định cam kết hỗ trợ Kiev. Họ đã thuyết phục được Tổng thống Trump đồng ý cung cấp vũ khí, với điều kiện chi phí sẽ do ngân quỹ châu Âu chi trả.

Thông điệp từ Washington đã được thể hiện rõ: bảo vệ Ukraine là trách nhiệm của châu Âu chứ không phải của Mỹ. Chính quyền Trump sẵn sàng cung cấp vũ khí để thu lợi, nhưng gần như không coi mình có nghĩa vụ nào khác trong việc bảo vệ Ukraine, bởi Kiev không phải thành viên NATO.

Đây chính là điểm rạn nứt mà Tổng thống Putin đã khéo léo tận dụng tại Alaska. Sau ba giờ hội đàm, ông Trump tiếp nhận không ít quan điểm từ nhà lãnh đạo Nga. Thậm chí, trước cả cuộc gặp, ông đã tuyên bố rằng đơn xin gia nhập NATO của Ukraine sẽ còn bị trì hoãn trong thời gian dài.

Trước đây, ông Trump từng gợi ý rằng Ukraine phải chịu trách nhiệm cho cuộc xung đột vì đã nộp đơn xin gia nhập NATO và Liên minh châu Âu (EU).

Sau hội nghị thượng đỉnh ngày 15/8, ông còn đi xa hơn khi từ bỏ lập trường từng thống nhất với các đồng minh châu Âu về việc đạt lệnh ngừng bắn trước khi đàm phán hòa bình, và thay vào đó đứng về phía Tổng thống Putin.

Cựu Đô đốc Hải quân Mỹ James G. Stavridis, từng giữ chức Tư lệnh Tối cao NATO giai đoạn 2009-2013, cho rằng: “Khi ông Trump từ bỏ việc thúc đẩy lệnh ngừng bắn và không còn nhắc đến ‘hậu quả nghiêm trọng’ từng cảnh báo áp đặt lên Nga nếu giao tranh tiếp tục, liên minh đã bị đẩy vào tình thế nguy hiểm.”

Đây chính là tình trạng chia rẽ mà các lãnh đạo châu Âu muốn ngăn chặn. Tân Tổng thư ký NATO Mark Rutte đã nhiều lần tới Washington gặp Tổng thống Trump nhằm củng cố quan hệ xuyên Đại Tây Dương. Ông khẳng định quyết tâm tránh lặp lại nguy cơ rạn nứt công khai từng xảy ra trước đây, khi ông Trump suýt rút Mỹ khỏi NATO và gọi liên minh này là “lỗi thời” trong nhiệm kỳ đầu tiên.

Tại hội nghị thượng đỉnh NATO tháng 6, ông Rutte đã thúc đẩy các thành viên cam kết nâng chi tiêu quốc phòng lên 5% GDP. Động thái này được xem là một thắng lợi sớm cho ông Trump, đồng thời cho thấy châu Âu dù muộn mất một thập kỷ cuối cùng cũng thể hiện quyết tâm gánh vác trách nhiệm an ninh của chính mình. Kết thúc hội nghị, Tổng thống Trump rời đi với những lời ca ngợi dành cho NATO.

Sau đó, các lãnh đạo châu Âu đã xây dựng kế hoạch mua vũ khí Mỹ cho Ukraine, với mục tiêu thuyết phục ông Trump từ khía cạnh tài chính. Theo cách này, Washington vẫn giữ vai trò nhà cung cấp vũ khí cho Kiev mà không phải gánh chịu chi phí trực tiếp.

Chiến lược này tiếp tục phát huy tác dụng cho đến vài tuần trước, khi ông Trump công khai chỉ trích ông Putin vì thiếu thiện chí đàm phán và vẫn duy trì các cuộc tấn công ác liệt vào Ukraine. Ông đồng thời đưa ra tối hậu thư với Moskva và cảnh báo sẽ áp đặt trừng phạt thứ cấp đối với các quốc gia mua dầu Nga.

Lần đầu tiên kể từ khi ông Trump bắt đầu nhiệm kỳ hai, lập trường của Mỹ bao gồm cả lời đe dọa trừng phạt Nga cùng với sức ép quân sự và kinh tế từ châu Âu đã gần như đồng thuận. Giữa tuần trước, các lãnh đạo châu Âu đã trao đổi với ông Trump và nhận được cam kết rằng ông sẽ duy trì lập trường cứng rắn với Moskva. Tuy nhiên, sự đồng thuận này nhanh chóng tan rã tại Alaska.

“Cách tốt nhất để chấm dứt cuộc xung đột khốc liệt giữa Nga và Ukraine là tiến thẳng tới một thỏa thuận hòa bình”, Tổng thống Trump viết trên mạng xã hội ngày 16/8.

Việc ông Trump liên tục thay đổi lập trường trái ngược với sự kiên định của ông Putin trong việc theo đuổi các mục tiêu chiến dịch tại Ukraine. “Hòa bình sẽ chỉ đến khi chúng tôi hoàn thành các mục tiêu của mình”, Tổng thống Nga khẳng định vào cuối năm 2023.

Ngay cả khi đó, ông Putin vẫn ngầm phát tín hiệu sẵn sàng bàn về một lệnh ngừng bắn, nhưng với điều kiện đóng băng chiến tuyến hiện tại, đồng nghĩa Ukraine phải chấp nhận để Nga kiểm soát khoảng 20% lãnh thổ. Những đề xuất này khi ấy đã bị bác bỏ.

Hiện nay, khi quân đội Nga liên tục giành được những bước tiến quan trọng, ông Putin dường như không còn mặn mà với một lệnh ngừng bắn. Thực tế này cho thấy khả năng đạt được thỏa thuận hòa bình lúc này gần như bất khả thi. Ông có vẻ tính toán rằng chiến lược hiệu quả nhất là kéo dài đàm phán và trì hoãn bất kỳ lệnh ngừng bắn sớm nào.

Trong bối cảnh các quan chức châu Âu và Mỹ nhóm họp tại Nhà Trắng, nghị sự trở nên nặng nề hơn. Nhiệm vụ cấp bách của châu Âu là thuyết phục Tổng thống Trump ủng hộ các cam kết an ninh cụ thể cho Kiev, bao gồm cả khả năng triển khai lực lượng gìn giữ hòa bình tại Ukraine.

Trong cuộc trao đổi với các lãnh đạo châu Âu sau hội nghị thượng đỉnh Alaska, Tổng thống Trump lần đầu tiên gợi ý ông có thể tham gia vào nỗ lực này, dù nhiều người cho rằng sự đóng góp của Mỹ sẽ chủ yếu dưới dạng chia sẻ tình báo chứ không phải triển khai lực lượng quân sự.

Tại London ngày 17/8, sau cuộc họp trực tuyến với các lãnh đạo châu Âu, Thủ tướng Anh Keir Starmer ra tuyên bố ca ngợi Tổng thống Trump vì đã “cam kết cung cấp đảm bảo an ninh cho Ukraine”.

Thông điệp từ Thủ tướng Anh được coi là động thái nhằm ràng buộc Tổng thống Mỹ với tiến trình này. Ông khẳng định Anh và các nước châu Âu sẵn sàng “triển khai lực lượng bảo đảm an ninh ngay sau khi giao tranh chấm dứt, để bảo vệ bầu trời, vùng biển và hỗ trợ tái thiết quân đội Ukraine”.

Dù vậy, sự thành công của kế hoạch vẫn phụ thuộc chủ yếu vào Mỹ, trong khi Washington đến nay chưa đưa ra bất kỳ cam kết cụ thể nào.