SpaceX hiện phụ thuộc rất lớn vào Elon Musk, một tài năng hiếm có của thế giới, nhưng ông không phải là người bất tử.
Trước đợt IPO hồi tháng 6, SpaceX khẳng định CEO Elon Musk là nhân tố thúc đẩy sự tăng trưởng, đổi mới và thành công của doanh nghiệp. Công ty hàng không vũ trụ này cho biết nếu Musk không còn đảm nhiệm vai trò vì qua đời, mất khả năng làm việc hoặc bất kỳ nguyên nhân nào khác, cơ cấu quản lý có thể bị gián đoạn nghiêm trọng.
Dù là cách diễn đạt thường thấy trong hồ sơ gửi cơ quan quản lý, nội dung này vẫn phản ánh “rủi ro nhân sự chủ chốt” (key-person risk). Musk đang đứng đầu một tập đoàn khổng lồ, hoạt động trong các lĩnh vực từ tên lửa, robot, vệ tinh đến AI, với tham vọng đưa sự sống đến nhiều hành tinh. Ông có thể là một tài năng hiếm có, nhưng không thể bất tử.
Theo Dan Ives, nhà phân tích công nghệ kỳ cựu tại Wall Street, Elon Musk là người duy nhất và không thể tạo ra một người thứ hai giống ông. Đây vừa là điều may mắn, vừa là rủi ro, bởi khi mua cổ phiếu, nhà đầu tư cũng đang đặt cược vào Musk.
Rủi ro nhân sự chủ chốt không phải câu chuyện mới. Một số cổ đông Tesla từng tìm cách ngăn chặn các gói thù lao dành cho Musk, một phần vì cho rằng công ty quá phụ thuộc vào ông. Không riêng SpaceX, bất kỳ doanh nghiệp nào có CEO nổi tiếng cũng phải đối mặt với vấn đề tương tự.
Tuy nhiên, rủi ro gắn với Musk không còn giới hạn trong doanh nghiệp mà có thể tác động đến hàng triệu nhà đầu tư cá nhân. Cổ phiếu Tesla được nhiều nhà đầu tư thụ động ưa chuộng khi hướng tới lợi nhuận ổn định trong dài hạn, đồng thời chiếm tỷ trọng lớn trong cả Nasdaq 100 và S&P 500. SpaceX cũng nhanh chóng được đưa vào Nasdaq và có khả năng gia nhập S&P 500 sớm nhất vào giữa năm 2027.
Tổng vốn hóa của hai công ty hiện đạt 3.000 tỷ USD. Theo giới phân tích, mức định giá này được nâng lên đáng kể nhờ ảnh hưởng của Musk. Nhà đầu tư đặt niềm tin vào người giàu nhất thế giới cùng những tuyên bố đầy tham vọng, từ xây dựng trung tâm dữ liệu trên quỹ đạo, đưa con người đến định cư trên Sao Hỏa đến thương mại hóa hàng triệu robot hình người.
Thực tế, những nhà đầu tư gắn bó với Musk đã thu về lợi nhuận đáng mơ ước. Lên sàn từ năm 2010, Tesla hiện dẫn đầu ngành ôtô về vốn hóa, dù doanh số chỉ bằng một phần nhỏ so với các đối thủ.
Tuy nhiên, dòng tiền vào các doanh nghiệp của Musk hiện không chỉ đến từ những người tin tưởng ông. Hàng triệu người có tài khoản hưu trí cũng đang gián tiếp đầu tư vào các công ty này. Về lý thuyết, quỹ mô phỏng chỉ số phải mua cổ phiếu của các doanh nghiệp nằm trong chỉ số để bám sát biến động của chỉ số đó.
Nếu Musk đột ngột không thể tiếp tục lãnh đạo, phần lớn mức định giá 3.000 tỷ USD nói trên có nguy cơ biến mất. Theo Tim Quigley, Giáo sư về lãnh đạo chiến lược và quản trị tại Viện Phát triển Quản lý Quốc tế (IMD), tác động sẽ rất lớn vì nhiều người tin rằng toàn bộ đế chế kinh doanh của Musk gắn liền với chính ông.
Một nhà đầu tư thậm chí đánh giá Musk là “rủi ro lớn nhất” của SpaceX. Chia sẻ với The Information hồi đầu năm, Ross Gerber, đồng sáng lập công ty đầu tư Gerber Kawasaki, ước tính khoảng 1.000 tỷ USD giá trị của những cổ phiếu như SpaceX đến từ bản thân Musk. Theo ông, SpaceX chưa có kế hoạch kế nhiệm và sẽ không có tương lai nếu Musk qua đời.
Musk sáng lập SpaceX vào năm 2002 và hiện kiểm soát 48% công ty thông qua cổ phiếu phổ thông hạng A cùng cổ phiếu hạng B có quyền “siêu biểu quyết” dành cho nội bộ. Cơ cấu này về cơ bản giúp ông nắm toàn quyền kiểm soát hội đồng quản trị và chỉ có thể bị bãi nhiệm nếu tự đưa ra quyết định đó.
SpaceX dường như chưa xây dựng kế hoạch kế nhiệm chính thức. Theo các chuyên gia quản trị, đây là bước cần thiết để hạn chế rủi ro phụ thuộc vào nhân sự chủ chốt, đồng thời tránh khiến cổ đông hoảng loạn khi xảy ra biến cố.
SpaceX thừa nhận trong bản cáo bạch rằng công ty phụ thuộc đáng kể vào việc Musk tiếp tục làm việc. Theo doanh nghiệp, khả năng lãnh đạo, tầm nhìn và chuyên môn của ông đóng vai trò quyết định đối với việc phát triển công nghệ và triển khai chiến lược kinh doanh.
Musk cũng chưa từng công khai phương án kế nhiệm tại Tesla. Dù, ông từng chia sẻ với Wall Street Journal vào năm 2023 rằng đã đề xuất với hội đồng quản trị một số cá nhân mà ông muốn giao quyền tiếp quản nếu có điều bất ngờ xảy đến với mình.
Trên thực tế, cả SpaceX và Tesla đều có những cấp phó giàu kinh nghiệm thay Musk quản lý công việc hằng ngày khi ông dành sự chú ý cho các hoạt động khác. Đầu năm ngoái, ông từng tham gia Ban Hiệu suất Chính phủ (DOGE) của Tổng thống Mỹ Donald Trump.
Craig Crossland, Hiệu trưởng Trường Kinh doanh Neeley thuộc Đại học Texas Christian, cho rằng điều cần làm rõ là liệu đội ngũ cấp dưới đã tiếp nhận được tầm nhìn và năng lực đặc biệt của Musk hay chưa. Theo ông, đến nay vẫn chưa có cơ hội để thấy rõ điều đó.
Các công ty của Musk không phải là những doanh nghiệp duy nhất chịu rủi ro phụ thuộc vào nhân sự chủ chốt. Tuy nhiên, rất ít doanh nghiệp có quy mô vốn hóa ngang Tesla và SpaceX, trong khi không CEO nào có sức hút với Phố Wall như ông.
Ives kết luận rằng vấn đề kế nhiệm sớm muộn cũng phải được giải quyết. Theo ông, các nhà đầu tư nhận thức được rủi ro này và đã cân nhắc, nhưng hiện vẫn chưa đặt nó lên hàng ưu tiên.
