Đứng trước tình thế tiến thoái lưỡng nan, Tổng thống Ukraine quyết định công khai đối đầu với ông Trump, dù biết lựa chọn này có thể khiến nước ông mất đi sự hỗ trợ sống còn từ Mỹ.
Đêm 13/10, khi chuyến tàu đưa Tổng thống Volodymyr Zelensky và các cố vấn rời Kiev đi Ba Lan, một thông tin khiến bầu không khí trên tàu lập tức căng thẳng. Theo các nguồn tin có mặt trên chuyến tàu, Nga vừa tấn công thủ đô Kiev bằng tên lửa ngày thứ hai liên tiếp. Nhưng, điều khiến họ lo ngại nhất là lực lượng phòng không Ukraine không nhận được bất kỳ cảnh báo sớm nào từ Mỹ.
Diễn biến này làm dấy lên lo ngại khi những ngày trước đó, Tổng thống Donald Trump liên tục thể hiện ý định cải thiện quan hệ với Nga, ca ngợi Tổng thống Vladimir Putin, gia tăng sức ép lên Ukraine và thậm chí công khai kêu gọi thay thế ông Zelensky.
Trong 18 tháng kể từ cuộc tranh cãi tại Nhà Trắng hồi đầu nhiệm kỳ của ông Trump, ông Zelensky đã nhiều lần kiên trì tìm cách giành thiện cảm của lãnh đạo Mỹ. Nhưng, lúc này, ông cho rằng đã đến thời điểm cần bày tỏ thẳng thắn quan điểm.
Trên đường tới London và Brussels để gặp các đồng minh châu Âu, Tổng thống Zelensky chọn công khai phê phán chiến lược của Nhà Trắng, dù có thể khiến người đồng cấp Mỹ thêm tức giận. Ông muốn khẳng định với công chúng Mỹ và châu Âu rằng Ukraine sẽ bảo vệ mình bằng mọi giá, đồng thời nhấn mạnh nước này không phải bên gây ra cuộc khủng hoảng nhiên liệu toàn cầu.
Giọt nước khi tràn ly
Trả lời truyền thông Anh ngày 14/10, lãnh đạo Ukraine đã lên tiếng chỉ trích việc Tổng thống Trump công khai hòa hoãn với Nga. Trong khi đó, ở bên kia Đại Tây Dương, ông Trump cho biết ông thấy làm việc với ông Zelensky khó khăn hơn nhiều so với ông Putin.
Ông Zelensky bày tỏ sự khó hiểu trước việc ông Trump có thể kết bạn với ông Putin và cho rằng đó là một lựa chọn sai lầm được lặp lại nhiều lần. Người dân Mỹ luôn đứng về phía Ukraine, nhấn mạnh rằng ông biết đa số công chúng Mỹ ủng hộ nước này.
Khi chuyển từ thái độ mềm mỏng sang đối đầu trực tiếp, Tổng thống Zelensky hiểu rằng ông gần như chắc chắn sẽ tiếp tục bị người đồng cấp Mỹ công kích, còn Ukraine có thể phải trả cái giá rất lớn.
Hiện Ukraine nhận được sự hỗ trợ thiết yếu từ Mỹ trong ba lĩnh vực: chia sẻ thông tin tình báo, duy trì kết nối vệ tinh Starlink và bán vũ khí cho các nước châu Âu để chuyển giao cho Kiev.
Đầu năm ngoái, ông Trump đã cắt giảm gần như toàn bộ viện trợ dành cho Ukraine. Kể từ đó, châu Âu đảm nhận phần lớn hỗ trợ quân sự và tài chính cho Kiev, song chỉ có thể thay thế một phần năng lực vệ tinh và tình báo do Mỹ cung cấp. Washington còn giữ vai trò then chốt trong hệ thống trừng phạt nhằm duy trì sức ép kinh tế đối với Moskva.
Tuy nhiên, chính sách trừng phạt này đang đứng trước nguy cơ rạn nứt. Tháng qua, ông Trump công bố thỏa thuận mua dầu diesel của Nga để kéo giảm giá nhiên liệu. Đến ngày 16/10, ông tiếp tục thông báo miễn áp dụng hầu hết biện pháp trừng phạt đối với Nga được thông qua trong Đạo luật Lindsey Graham hồi tháng trước.
Các động thái này bị cả hai đảng chỉ trích vì làm giảm sức ép kinh tế đối với Moskva. Theo các chuyên gia năng lượng, lượng dầu diesel mua từ Nga theo thỏa thuận của ông Trump khó tạo ra tác động đáng kể, trong khi xung đột Mỹ – Iran mới là yếu tố chủ yếu đẩy giá nhiên liệu toàn cầu tăng cao.
Ngày 9/10, ngay trước khi ông Trump công bố thỏa thuận mua diesel, ông Zelensky đã có cuộc trao đổi tại Kiev với nhóm nghị sĩ Mỹ ủng hộ Ukraine. Phái đoàn do ông Roger Wicker, Chủ tịch Ủy ban Quân vụ Thượng viện Mỹ, dẫn đầu.
Các nghị sĩ Cộng hòa trong phái đoàn đề xuất Mỹ có thể cho phép Ukraine sử dụng Starlink ở phạm vi sâu hơn 300 km trong lãnh thổ Nga, hỗ trợ máy bay không người lái (UAV) tìm kiếm các bệ phóng tên lửa đạn đạo của đối phương. Đổi lại, Kiev phải dừng tấn công các nhà máy lọc dầu Nga.
Theo thượng nghị sĩ Kevin Cramer, Tổng thống Zelensky đã đánh giá đây là một ý tưởng hay.
Theo các nguồn thạo tin, tại cuộc họp ở Miami cùng ngày với các quan chức Ukraine và châu Âu, đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner đã gây sức ép yêu cầu Kiev ngừng tập kích các nhà máy lọc dầu Nga, nhưng không đưa ra bất kỳ điều kiện trao đổi nào.
Washington liên tục đề cập đến những thông tin tình báo giá trị mà họ cung cấp cho Kiev, dường như hàm ý rằng sự hỗ trợ này có thể bị cắt đứt. Tuy nhiên, các quan chức Mỹ bác bỏ việc đã đưa ra lời đe dọa.
Theo các nguồn thạo tin, ông Trump đã nhiều tuần phàn nàn với ông Zelensky về việc Ukraine tập kích các nhà máy lọc dầu Nga. Tổng thống Mỹ cho rằng những cuộc tấn công này khiến giá nhiên liệu tăng, ảnh hưởng bất lợi đến đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử giữa kỳ sắp tới.
Tổng thống Zelensky đáp lại rằng nhắm vào nguồn thu năng lượng của Nga là một phần then chốt trong chiến lược của Ukraine nhằm buộc Tổng thống Putin kết thúc chiến sự.
Để xoa dịu Tổng thống Mỹ, ông Zelensky đề xuất có thể ngừng tấn công các nhà máy lọc dầu nếu Nga dừng ném bom cơ sở hạ tầng năng lượng Ukraine, hoặc nếu Washington cung cấp thêm tên lửa đánh chặn Patriot để bảo vệ Kiev.
Ông Putin bác bỏ đề xuất này, trong khi Nhà Trắng chỉ đồng ý cung cấp thêm một lượng rất nhỏ tên lửa Patriot, loại vũ khí đang khan hiếm kể từ khi chiến sự với Iran bùng phát. Trong khi đó, ông Trump ngày càng giận dữ vì Ukraine vẫn tiếp tục các đợt tập kích.
Trong phát biểu ngày 10/10 nhắc đến Tổng thống Zelensky, Tổng thống Mỹ tuyên bố: “Tốt nhất ông ta nên ngừng lại ngay”.
Theo các quan chức Ukraine, lãnh đạo quân sự cấp cao Mỹ đã gọi điện cảnh báo rằng việc hợp tác tình báo sẽ chịu ảnh hưởng nếu Ukraine tiếp tục tập kích các nhà máy lọc dầu. Trong khi đó, giới chức Mỹ vẫn khẳng định hoạt động chia sẻ tình báo không bị gián đoạn, đồng thời cho rằng thời tiết xấu khiến họ không kịp phát hiện các cuộc không kích của Nga.
Chấm dứt nhượng bộ
Ngày 11/10, ông Trump công bố “lệnh ngừng bắn năng lượng”, khiến cả Kiev và Moskva bất ngờ. Sau thông báo này, Tổng thống Zelensky ra lệnh ngừng các đợt tập kích. Tuy nhiên, Nga vẫn tiếp diễn các cuộc tấn công nhằm vào nhà máy điện của Ukraine.
“Vậy là quá đủ rồi”, ông Zelensky nói với Financial Times khi Ukraine khôi phục các cuộc tập kích vào nhà máy lọc dầu Nga sau ba ngày tạm ngừng. Ông cũng bày tỏ sự bất bình vì Tổng thống Trump không lên tiếng về những đợt tấn công của Nga nhằm vào hạ tầng năng lượng Ukraine.
Trong cuộc phỏng vấn ngày 15/10, ông Trump lên tiếng đáp trả, cho rằng Tổng thống Zelensky là người khó hợp tác. Ông nói lãnh đạo Ukraine tuy tuyên bố muốn đạt thỏa thuận nhưng thực tế lại không muốn, đồng thời bày tỏ rằng mình không có thiện cảm với ông Zelensky.
Phát biểu ngày 16/10 khi tham dự hội nghị thượng đỉnh cùng các lãnh đạo châu Âu tại Brussels, Bỉ, Tổng thống Zelensky khẳng định ông “không thể giữ im lặng” trước thỏa thuận diesel giữa Mỹ và Nga. Theo ông, nếu Ukraine không lên tiếng, ông Trump sẽ tiếp tục đạt thỏa thuận về khí đốt, sau đó tiến tới gỡ bỏ các biện pháp trừng phạt đối với những hoạt động kinh doanh khác của Nga.
Tại hội nghị, không lãnh đạo châu Âu nào đề nghị Tổng thống Ukraine hạ giọng chỉ trích người đồng cấp Mỹ.
Sau một đợt tập kích dữ dội nữa của Nga vào rạng sáng 17/10, Tổng thống Zelensky viết trên mạng xã hội X, bày tỏ sự tiếc nuối về quyết định từ bỏ hoàn toàn Đạo luật Lindsey Graham, vốn được kỳ vọng tạo sức ép thực sự hiệu quả lên Nga.
Ông cho rằng đạo luật này lẽ ra đã mang lại sự hỗ trợ đáng kể và hiện vẫn có thể phát huy tác dụng. Một ngày sau, ông cho biết Nga đã tấn công hạ tầng điện, dầu khí Ukraine 76 lần kể từ khi Tổng thống Trump công bố lệnh ngừng bắn năng lượng.
Ngày hôm sau, ông Trump tiếp tục chỉ trích ông Zelensky bằng những lời lẽ gay gắt hơn, cáo buộc Tổng thống Ukraine gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến thị trường diesel toàn cầu, bao gồm cả Mỹ.
Lãnh đạo Mỹ cho rằng với nguồn viện trợ châu Âu đang cung cấp cùng số tiền từ thời ông Joe Biden, người mà ông gọi là “gian dối”, ông Zelensky không muốn kết thúc cuộc chiến và có lẽ chưa từng có ý định đó.
