Bằng cách tách hợp tác kinh tế khỏi cuộc chiến tại Ukraine, đồng thời khai thác mối quan hệ cá nhân với ông Trump, ông Putin đã giảm bớt sức ép từ các biện pháp trừng phạt của Mỹ.
Tháng 10 năm ngoái, Tổng thống Donald Trump áp đặt các biện pháp trừng phạt quy mô lớn đối với hai tập đoàn dầu mỏ hàng đầu Nga, đồng thời phàn nàn rằng đàm phán với Tổng thống Vladimir Putin nhằm chấm dứt chiến sự tại Ukraine “chẳng đi đến đâu”.
Sự đón tiếp trọng thị dành cho lãnh đạo Nga tại Alaska không mang lại tiến triển cho mục tiêu hòa bình. Kế hoạch tổ chức hội nghị thượng đỉnh Nga – Mỹ tại Budapest, Hungary, sau đó cũng đổ vỡ. Ông Trump bắt đầu cho rằng người đồng cấp Nga có thể chỉ đang tìm cách kéo dài thời gian.
Đúng một năm kể từ khi Mỹ trừng phạt hai doanh nghiệp dầu mỏ Nga, Moskva đang tiến sát mục tiêu bình thường hóa quan hệ với Washington mà không phải đưa ra bất kỳ nhượng bộ nào liên quan đến Ukraine.
Trong hơn một tuần qua, Tổng thống Trump công khai thể hiện sự gần gũi hơn với ông Putin, đồng thời nới lỏng sức ép kinh tế đối với Moskva. Ông cũng chỉ trích Tổng thống Volodymyr Zelensky và kêu gọi lãnh đạo Ukraine từ chức, làm quan hệ hai bên thêm căng thẳng.
Ngày 9/10, ông Trump thông báo Mỹ sẽ mua hàng triệu tấn dầu diesel từ Nga mà không đòi hỏi ông Putin có bất kỳ nhượng bộ nào. Chính quyền Mỹ cũng tiếp tục thúc ép Ukraine dừng tấn công các nhà máy lọc dầu Nga, đồng thời lùi thời điểm thực thi những biện pháp trừng phạt Moskva vừa được ông Trump ký ban hành thành luật. Ông còn tuyên bố rằng “Nga đang xử lý ổn thỏa vấn đề Ukraine”.
Theo giới quan sát, thỏa thuận dầu diesel là một phần trong tính toán chính trị của ông Trump nhằm kéo giá nhiên liệu xuống trước cuộc bầu cử giữa kỳ. Tuy nhiên, thỏa thuận này cùng những động thái tiếp theo cho thấy rõ thiện cảm của Tổng thống Mỹ đối với người đồng cấp Nga, sau chiến lược được ông Putin dày công xây dựng.
Tách biệt các vấn đề kinh tế khỏi chiến sự
Sau khi ông Trump trở lại Nhà Trắng, Nga nỗ lực thúc đẩy các thỏa thuận kinh doanh tiềm năng và thắt chặt quan hệ ngoại giao với Mỹ, tách những vấn đề này khỏi cuộc xung đột tại Ukraine. Khi đó, chính quyền Trump vẫn dè dặt và duy trì chủ trương tránh ký kết các thỏa thuận kinh tế với Moskva.
Tuy nhiên, Nhà Trắng hiện giải thích rằng những thỏa thuận này sẽ giúp Nga nhận thấy lợi ích của hòa bình. Ngày 21/10, Điện Kremlin cho biết sau cuộc gặp đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff tại St. Petersburg, Tổng thống Putin đã đồng ý tham gia đàm phán ba bên với Mỹ và Ukraine vào tháng tới. Dù vậy, cuộc họp chỉ gồm các đại diện cấp thấp, trong khi phía Nga cũng hạ thấp kỳ vọng về khả năng đạt được thỏa thuận toàn diện vào thời điểm này.
Nhà báo Nga Marina Akhmedova, người ủng hộ Tổng thống Putin, viết trên mạng xã hội rằng bà cho rằng Nga trên thực tế đã giành thắng lợi. Theo bà, điều quan trọng không phải là Nga kiểm soát 20% hay 25% lãnh thổ Ukraine, mà là thái độ hiện nay của Mỹ đối với Nga.
Trong chuyến thăm St. Petersburg, đặc phái viên Mỹ Witkoff đánh giá thỏa thuận dầu diesel là một minh chứng nữa cho những kết quả hai bên có thể đạt được thông qua hợp tác. Tổng thống Putin tiếp tục đề cập khả năng đạt thỏa thuận về phân bón giữa hai nước, qua đó tìm cách thu hút thêm sự ủng hộ từ người đồng cấp Mỹ.
Hai bên được cho là đã bàn về khả năng chuyển nhượng các tài sản ở nước ngoài của tập đoàn năng lượng Nga Lukoil cho một nhóm nhà đầu tư, trong đó có chính phủ Mỹ. Các nhà đàm phán Mỹ cũng đề xuất ý tưởng để châu Âu nối lại việc mua khí đốt Nga qua hệ thống đường ống đi qua Ukraine.
Kirill Dmitriev, cố vấn của Tổng thống Putin, khẳng định ông hoàn toàn tin tưởng hợp tác kinh tế Nga – Mỹ sẽ ngày càng bền chặt. Theo ông, trong cuộc trao đổi với đặc phái viên Witkoff, Tổng thống Putin không chỉ bàn về thỏa thuận phân bón mà còn đề cập nhiều dự án khác, bao gồm các trung tâm dữ liệu và hàng loạt kế hoạch trong lĩnh vực năng lượng.
Alexander Gabuev, giám đốc Trung tâm Á – Âu thuộc Viện Carnegie tại Berlin, ông Putin đã nắm bắt phong cách ngoại giao cá nhân của ông Trump để khéo léo trình bày những động thái mang lại lợi ích cho Nga, như bán dầu diesel, thành các nhượng bộ nhằm thể hiện thiện chí.
Những động thái thể hiện thiện chí
Điều này tiếp tục thể hiện qua việc Nga ngày 21/10 phóng thích Stephen James Hubbard, công dân Mỹ 74 tuổi bị lực lượng Nga bắt tại Ukraine nhiều năm trước.
Tổng thống Trump xem động thái này là dấu hiệu cho thấy ông Putin coi trọng mình. Ông viết rằng Mỹ không phải đánh đổi bất cứ điều gì để Hubbard được trả tự do, đồng thời cho rằng kết quả đó đến từ sự kính trọng dành cho ông.
Tuy nhiên, đến cuối ngày 21/10, Tổng thống Trump thừa nhận với báo giới rằng Nga sẽ không trả tự do cho Hubbard nếu Mỹ không dỡ bỏ trừng phạt. Giới phân tích cho rằng thỏa thuận dầu diesel và triển vọng hợp tác kinh doanh khác có thể đã thúc đẩy quyết định này, mang lại thắng lợi ngoại giao cho ông Putin sau thời gian dài Nga chịu trừng phạt vì chiến sự tại Ukraine.
Theo ông Gabuev, chỉ một bước bình thường hóa quan hệ ở mức độ như vậy cũng đủ để ông Putin triệt tiêu khả năng ông Trump và Mỹ trở thành chỗ dựa cho Ukraine.
Ông Gabuev lý giải rằng thỏa thuận dầu diesel càng củng cố lập luận của Tổng thống Putin: các nước phương Tây trừng phạt Nga sẽ chịu tổn thất khi mất đi nguồn năng lượng giá rẻ và quan hệ kinh doanh với Moskva.
Theo ông Gabuev, Tổng thống Putin đã chủ động tìm cách tiếp cận Washington để cho thấy Moskva có vị thế lớn đến mức không thể bị bỏ qua.
Theo Hanna Notte, chuyên gia về chính sách đối ngoại Nga, từ năm ngoái, Moskva đã tìm cách thuyết phục Washington rằng hai bên có thể tăng cường hợp tác mà không nhất thiết phải giải quyết dứt điểm xung đột tại Ukraine. Bà cho biết Nga còn muốn mở rộng đối thoại sang các vấn đề Trung Đông, Bắc Cực và kiểm soát vũ khí hạt nhân, bên cạnh những thỏa thuận kinh tế. .
Theo bà, Nga muốn thúc đẩy cách tiếp cận tách biệt từng lĩnh vực trong quan hệ với Mỹ, qua đó duy trì hợp tác ngay cả khi chiến sự tại Ukraine vẫn tiếp diễn.
Tuy nhiên, Sam Charap, chuyên gia phân tích về Nga tại tổ chức nghiên cứu RAND, cho rằng chiến lược này chưa chắc giúp Moskva kết thúc xung đột tại Ukraine theo các điều kiện mà họ mong muốn.
Chính quyền Trump đã giảm mạnh hỗ trợ quân sự cho Ukraine, khiến Kiev phải tăng khả năng tự lực và dựa nhiều hơn vào các đồng minh châu Âu. Qua đó, đòn bẩy của Mỹ đối với Ukraine cũng dần suy giảm.
Trong cuộc phỏng vấn được công bố ngày 22/10, Tổng thống Zelensky phủ nhận cáo buộc của ông Trump rằng các cuộc tập kích của Ukraine vào những nhà máy lọc dầu Nga là nguyên nhân làm giá dầu diesel tại Mỹ tăng cao.
Ông Zelensky cho rằng việc ông Trump quy trách nhiệm cho mình về các hành động gây hấn của Nga là sai lầm và không thể chấp nhận. Tổng thống Ukraine khẳng định vẫn giữ quan hệ tốt với người đồng cấp Mỹ, nhưng đánh giá cáo buộc này là thiếu công bằng.
Theo Jeremy Shapiro, giám đốc nghiên cứu tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu, sự hỗ trợ của Mỹ không còn giữ vai trò quyết định đối với Ukraine như trước. Ông nhận định, nếu hai năm trước đây là yếu tố chi phối toàn cục thì hiện nay chỉ còn đóng góp một phần nhỏ.
