Cuộc đàm phán tại Pakistan rơi vào bế tắc khi Mỹ dường như theo đuổi các yêu cầu cứng rắn, trong khi Iran kiên quyết không nhượng bộ sau khi đạt được những lợi thế trên thực địa.
Phái đoàn Mỹ và Iran cuối tuần qua đã có cuộc gặp tại khách sạn Serena ở Islamabad (Pakistan) nhằm thảo luận về một thỏa thuận chấm dứt xung đột. Đây được xem là cuộc tiếp xúc trực tiếp cấp cao nhất giữa hai bên kể từ năm 1979.
Tuy vậy, sau gần 21 giờ thương lượng kéo dài xuyên đêm, hai phái đoàn đã rời Pakistan mà không đạt được kết quả cụ thể. Phó Tổng thống Mỹ JD Vance cho biết Washington đã đưa ra “đề xuất cuối cùng và tối ưu”, nhưng phía Iran đã không chấp nhận các điều khoản này.
Trong khi đó, hãng thông tấn Tasnim của Iran nhận định các yêu cầu từ phía Mỹ là “quá mức”, khiến đoàn đàm phán nước này không thể đồng thuận. Tasnim cho biết Iran đã đưa ra “những sáng kiến và đề xuất mang tính hợp lý”, đồng thời cho rằng phía Mỹ đã “đánh giá sai cách tiếp cận trong đàm phán”. Cơ quan này cũng cảnh báo tình hình tại eo biển Hormuz sẽ khó thay đổi nếu Washington không chấp nhận một thỏa thuận được coi là hợp lý.
Một quan chức Mỹ giấu tên chia sẻ với Washington Post rằng hai bên vẫn chưa tìm được tiếng nói chung về hàng loạt vấn đề do Washington đề xuất. Nhưng, Mỹ yêu cầu Iran chấm dứt hoàn toàn hoạt động làm giàu uranium, cho phép thu hồi lượng uranium đã được làm giàu ở mức cao, đồng thời dỡ bỏ toàn bộ các cơ sở hạt nhân trọng yếu liên quan đến quá trình này.
Washington đồng thời muốn Tehran chấp nhận một khuôn khổ giảm căng thẳng rộng hơn với sự tham gia của các nước trong khu vực, chấm dứt hỗ trợ cho các lực lượng ủy nhiệm như Hamas, Hezbollah và Houthi tại Trung Đông. Mỹ yêu cầu Iran mở lại hoàn toàn eo biển Hormuz, cho phép tàu thuyền qua lại tự do và không thu phí.
Đổi lại, Mỹ đưa ra một số đề nghị mang tính khuyến khích, gồm dỡ bỏ các lệnh trừng phạt, hỗ trợ Iran hội nhập trở lại với quốc tế, thậm chí để ngỏ khả năng thiết lập quan hệ đối tác. Thông tin này được nhà bình luận Saeed Shah của Time dẫn lại từ các nguồn thạo tin.
“Washington dường như muốn kiểm chứng liệu giới lãnh đạo Iran, sau 6 tuần xung đột và sự ra đi của lãnh tụ tối cao Ali Khamenei, có sẵn sàng nhượng bộ hay không”, Shah viết.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran, Esmaeil Baqaei, cho biết những khác biệt liên quan đến “hai hoặc ba vấn đề then chốt” đang cản trở Tehran và Washington tiến gần tới một thỏa thuận. Ông cho hay dù hai bên đã đạt đồng thuận ở một số nội dung, nhưng vẫn còn tồn tại sự khác biệt về quan điểm ở các vấn đề khác.
Theo Đài Press TV của Iran, các điểm vướng mắc chủ yếu liên quan đến quyền đi lại tại eo biển Hormuz và chương trình hạt nhân của Tehran.
Đối với eo biển Hormuz, Tổng thống Mỹ Donald Trump từng đề xuất ý tưởng Mỹ và Iran cùng quản lý khu vực này. Tuy nhiên, Tehran đã bác bỏ đề xuất, khẳng định eo biển Hormuz thuộc lãnh hải của Iran và Oman, nên chỉ hai quốc gia này có quyền quản lý.
Iran được cho là xem quyền kiểm soát eo biển Hormuz tuyến trung chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu như lợi thế lớn nhất để tạo sức ép trong đàm phán. Bình luận viên Shah nhận định Tehran chưa sẵn sàng chấp nhận những điều mà họ coi là sự nhượng bộ mang tính “đầu hàng”.
Ở diễn biến khác, hãng tin Fars dẫn lời một quan chức Iran cho rằng các yêu cầu của Mỹ liên quan đến eo biển Hormuz là “quá đáng”. Theo quan chức này, Washington dường như đang muốn đạt được qua đàm phán những mục tiêu mà họ chưa thể thực hiện sau 40 ngày xung đột.
Ngoài vấn đề eo biển Hormuz, một chuyên gia phân tích có quan hệ gần gũi với chính quyền Iran tiết lộ với New York Times rằng tiến trình đàm phán đổ vỡ do phía Mỹ đưa ra yêu cầu Tehran phải dừng hoạt động làm giàu uranium trong vòng 20 năm.
Trong phản hồi chính thức, phái đoàn Iran cho biết họ chỉ chấp nhận tạm ngừng làm giàu uranium trong thời hạn tối đa 5 năm. Đề xuất này đã bị Tổng thống Trump thẳng thừng bác bỏ.
Bên cạnh đó, theo hai quan chức cấp cao Mỹ giấu tên, Washington còn yêu cầu Iran đưa hơn 400 kg uranium đã được làm giàu ở mức cao ra khỏi lãnh thổ. Về phía Iran không đồng ý, khẳng định lượng uranium này cần được giữ trong nước, đồng thời đề xuất giảm độ làm giàu xuống mức không thể sử dụng cho mục đích chế tạo vũ khí hạt nhân.
Phía Mỹ không chấp thuận, do lo ngại việc giữ lại lượng uranium này trong lãnh thổ Iran có thể tạo điều kiện để tái làm giàu trong tương lai, từ đó phục vụ mục đích phát triển vũ khí hạt nhân.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết các bên đã “tiến rất gần tới Bản ghi nhớ Islamabad”, nhưng quá trình thương lượng bị đình trệ do phía Mỹ đưa ra những yêu cầu bị cho là vượt quá giới hạn, đồng thời liên tục thay đổi các điều kiện đàm phán.
Phó tổng thống Vance nói rằng phái đoàn Mỹ đã quyết định rời bàn đàm phán vào sáng 12/4, sau khi nhận định rằng phía Iran không có đủ thẩm quyền để đi đến quyết định cuối cùng về thỏa thuận.
“Phía Iran cần trở lại Tehran để tham vấn ý kiến từ Lãnh tụ Tối cao hoặc các cấp có thẩm quyền trước khi có thể chính thức phê duyệt các điều khoản,” ông Vance cho biết. “Việc đàm phán có tiếp tục hay đạt được thỏa thuận hay không hiện phụ thuộc vào quyết định của Iran, bởi phía Mỹ đã đưa ra nhiều đề xuất.”
Kamran Bokhari, chuyên gia cấp cao tại Hội đồng Chính sách Trung Đông ở Washington, cho rằng các điều kiện mà Mỹ đưa ra trong vấn đề hạt nhân gần như không tạo khoảng linh hoạt để Iran giữ được thể diện, trong khi Tehran xem chương trình hạt nhân là biểu tượng của lòng tự tôn dân tộc. Ông cũng coi việc phái đoàn Mỹ rút lui là một “chiến thuật rút lui giữa chừng quen thuộc” trong cách tiếp cận đàm phán của Tổng thống Trump.
“Phía Iran không muốn bị nhìn nhận như đang chấp nhận đầu hàng. Uy tín của chính quyền, cả trong nước lẫn trên trường quốc tế, đang đứng trước sức ép lớn,” Bokhari nhận định.
Mohammad Javad Zarif, Ngoại trưởng Iran trong giai đoạn đạt thỏa thuận hạt nhân với Mỹ năm 2015, cho rằng những phát biểu của ông Vance trước khi rời Pakistan đã phần nào cho thấy nguyên nhân khiến vòng đàm phán vừa qua không đạt kết quả.
Ông nói trên mạng xã hội rằng Washington cần hiểu họ không thể áp đặt các điều kiện lên Tehran, đồng thời cho rằng “mọi thứ vẫn chưa quá muộn để nhận ra điều đó.”
Nhiều chuyên gia quan sát vẫn giữ quan điểm tích cực về khả năng hai bên quay lại bàn đàm phán. Muhammad Saeed, tướng Pakistan đã nghỉ hưu, cho biết Islamabad sẽ tiếp tục đảm nhận vai trò trung gian truyền đạt thông điệp giữa Mỹ và Iran. Ông cũng cho rằng Tehran có thể sớm đưa ra phản hồi sau khi tham vấn lãnh đạo trong nước, đồng thời hướng tới việc tổ chức một vòng gặp gỡ tiếp theo.
“Không bên nào tuyên bố rằng tiến trình đàm phán đã kết thúc,” ông Saeed cho biết.
Theo Saeed Shah, nhà bình luận của Time, việc hai bên đồng ý ngồi lại đối thoại đã có thể coi là một bước tiến đáng kể trong bối cảnh căng thẳng kéo dài.
Baqaei, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran, cho rằng sau hơn 6 tuần xung đột cùng nhiều năm thiếu lòng tin, không thể kỳ vọng một vòng đàm phán duy nhất có thể giải quyết toàn bộ khác biệt giữa Mỹ và Iran. Trong khi đó, Đại sứ Iran tại Pakistan, Reza Amiri Moghadam, nhận định các cuộc trao đổi giữa hai bên diễn ra trong bầu không khí nghiêm túc, ôn hòa.
Các cuộc đàm phán tại Islamabad đã đặt nền tảng cho một tiến trình ngoại giao. Nếu niềm tin và thiện chí tiếp tục được củng cố, tiến trình này có thể hình thành một khuôn khổ hợp tác bền vững, phục vụ lợi ích của tất cả các bên. Ông nói.
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cho biết trên mạng xã hội rằng một thỏa thuận vẫn có thể đạt được nếu Washington “từ bỏ cách tiếp cận áp đặt yêu sách tối đa và tôn trọng quyền lợi của người dân Iran”. Ông Vance cũng nói Tổng thống Trump sẵn sàng hướng tới việc bình thường hóa quan hệ với Iran, với điều kiện các yêu cầu cốt lõi được đáp ứng.
Sina Toossi, chuyên gia cao cấp tại Trung tâm Chính sách Quốc tế ở Washington, nhận định cả hai bên đều có động lực để duy trì đối thoại. Ông cảnh báo rằng cái giá phải trả nếu xung đột tái bùng phát sẽ rất lớn đối với cả Mỹ và Iran.
