Cạnh tranh giữa hai siêu cường Mỹ – Trung trong năm qua liên tục rung lắc giữa đối đầu và thỏa hiệp, khi chính quyền Tổng thống Trump dần điều chỉnh chiến lược đối với Bắc Kinh.
Ngày 30/10, Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình có cuộc gặp bên lề Hội nghị thượng đỉnh APEC tại Busan (Hàn Quốc), đánh dấu lần tiếp xúc trực tiếp đầu tiên giữa hai nhà lãnh đạo kể từ năm 2019.
Buổi gặp diễn ra trong bầu không khí tích cực. Ông Trump gọi ông Tập là “người bạn lâu năm”, ca ngợi Chủ tịch Trung Quốc là một lãnh đạo “xuất sắc, được tôn trọng” và là “nhà đàm phán cứng rắn”. Về phía mình, ông Tập bày tỏ sự “vui mừng” khi gặp Tổng thống Mỹ, đồng thời đánh giá cao “những đóng góp lớn” của ông Trump đối với các nỗ lực chấm dứt xung đột trên thế giới.
Theo Tôn Thành Hạo (Sun Chenghao), nhà nghiên cứu tại Trung tâm Chiến lược và An ninh Quốc tế thuộc Đại học Thanh Hoa, sự kiện này đánh dấu bước chuyển quan trọng trong các cuộc tiếp xúc cấp cao giữa hai nước, đồng thời cho thấy một sự điều chỉnh chiến lược có chủ đích trong quan hệ Mỹ – Trung.
Cạnh tranh chiến lược giữa Mỹ và Trung Quốc đã leo thang trong nhiều năm, xoay quanh các vấn đề như thuế quan, kiểm soát công nghệ và những bất đồng địa chính trị. Bước sang năm 2025, xu hướng căng thẳng này vẫn tiếp diễn, không có dấu hiệu hạ nhiệt.
Trong năm nay, xung đột thuế quan giữa hai nước bùng nổ chỉ khoảng 10 ngày sau khi ông Donald Trump chính thức nhậm chức. Ngòi nổ là quyết định ngày 1/2 của Tổng thống Mỹ áp mức thuế 10% lên hàng hóa Trung Quốc, nhằm gia tăng sức ép buộc Bắc Kinh siết chặt kiểm soát dòng fentanyl vào Mỹ. Sau đó, Washington và Bắc Kinh liên tục tung ra các biện pháp áp thuế đáp trả lẫn nhau.
Ngày 2/4, Tổng thống Donald Trump tiếp tục gia tăng sức ép thương mại khi áp thêm các gói thuế mới đối với nhiều đối tác toàn cầu, trong đó Trung Quốc phải chịu mức thuế đối ứng 34%. Trái với nhiều quốc gia chọn con đường đàm phán hoặc nhượng bộ trước các điều kiện từ Mỹ, Bắc Kinh thể hiện thái độ kiên quyết, tuyên bố sẵn sàng đối đầu tới cùng trong cuộc chiến thuế quan với Washington.
Việc Trung Quốc giữ lập trường cứng rắn đã làm bùng phát cuộc đối đầu thuế quan mang tính đáp trả lẫn nhau giữa hai bên. Đỉnh điểm căng thẳng là khi Bắc Kinh áp thuế 125% lên hàng hóa Mỹ, còn Washington cũng nâng thuế với sản phẩm Trung Quốc lên mức 145%.
Khi không còn khả năng tiếp tục leo thang thuế và hoạt động thương mại giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới bắt đầu chịu tác động tiêu cực, căng thẳng dần lắng xuống. Những vòng thương lượng sau đó đã giúp hai nước thống nhất tạm đình chiến trong 90 ngày, đồng thời hạ mức thuế đối với hàng Mỹ và Trung Quốc xuống còn tương ứng 10% và 30%.
Tuy vậy, căng thẳng lại leo thang vào đầu tháng 10, khi Trung Quốc tăng cường siết chặt việc xuất khẩu đất hiếm và các khoáng sản chiến lược. Động thái này khiến ông Trump tức giận, tuyên bố áp mức thuế bổ sung 100% lên hàng hóa Trung Quốc, đồng thời thắt chặt kiểm soát đối với các phần mềm công nghệ then chốt. Người đứng đầu Nhà Trắng còn đe dọa hạn chế xuất khẩu linh kiện máy bay Boeing và cho rằng “không có lý do” để gặp Chủ tịch Tập Cận Bình tại Hàn Quốc vào cuối tháng đó.
Trung Quốc lên tiếng phản đối mạnh mẽ các biện pháp của Mỹ và khẳng định sẵn sàng “đối đầu thương mại đến cùng”, đồng thời ngừng mua hàng triệu tấn đậu nành từ Mỹ, đẩy nhiều nông dân nước này vào tình cảnh khó khăn. Sau vài tháng hạ nhiệt, quan hệ giữa hai nền kinh tế lớn lại tiến sát bờ căng thẳng. Các cuộc đàm phán mới sau đó được nối lại và đến ngày 30/10, hai bên một lần nữa đạt được thỏa thuận đình chiến thương mại.
Washington chấp thuận hạ thuế quan để đổi lại việc Bắc Kinh siết chặt trấn áp hoạt động buôn bán fentanyl trái phép, nối lại nhập khẩu đậu nành từ Mỹ và tạm ngừng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm. Phía Trung Quốc cho biết Mỹ cũng cam kết hoãn trong một năm kế hoạch hạn chế doanh nghiệp Trung Quốc tiếp cận các công nghệ nhạy cảm của Washington.
Theo nhà nghiên cứu Tôn Thành Hạo, cuộc gặp tại Hàn Quốc “dường như đã giúp quan hệ Mỹ – Trung đi qua giai đoạn sóng gió nhất và mở ra một chu kỳ điều chỉnh mới”.
Ngô Khả Hy (Wu Kexi), chuyên gia chính trị quốc tế thuộc Đại học Khoa học Chính trị và Luật Trung Quốc, cho rằng khi bất ổn kinh tế toàn cầu ngày càng gia tăng và quá trình tái cơ cấu chuỗi cung ứng diễn ra mạnh mẽ, cả Washington và Bắc Kinh đều nhận thức rằng việc duy trì ổn định quan hệ song phương là cần thiết, thay vì tiếp tục đối đầu.
Trong tài liệu Chiến lược An ninh Quốc gia được công bố trong tháng này, chính quyền Tổng thống Trump đã hạ giọng chỉ trích đối với Trung Quốc, đồng thời dành trọng tâm nhiều hơn cho các vấn đề liên quan đến khu vực Tây bán cầu.
Global Times, ấn phẩm trực thuộc People’s Daily cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng sản Trung Quốc nhận định Chiến lược An ninh Quốc gia mới của Mỹ là “dấu hiệu cho thấy Washington đã thừa nhận sự suy giảm tương đối về sức mạnh”. Trong khi đó, Jiuwanli, tài khoản bình luận chính trị có tầm ảnh hưởng lớn thuộc hãng thông tấn Tân Hoa Xã, cũng cho rằng Mỹ đã nhận ra mình “không đủ khả năng gánh chịu chi phí” của một cuộc đối đầu lâu dài với Bắc Kinh.
Chính quyền Tổng thống Trump tuần trước đã chấp thuận cho phép xuất khẩu một số dòng chip tiên tiến sang Trung Quốc. Theo doanh nhân công nghệ nổi tiếng Chu Hồng Y (Zhou Hongyi), động thái này phản ánh việc Mỹ đang bị “ép vào thế khó” trước sự vươn lên mạnh mẽ và khó kìm hãm của Trung Quốc trong lĩnh vực công nghệ.
Trong khi đó, ông Trump không đưa ra bình luận nào trước việc Trung Quốc gần đây gia tăng sức ép đối với Nhật Bản, đồng minh then chốt của Mỹ tại châu Á. Quan hệ căng thẳng giữa Bắc Kinh và Tokyo bùng lên từ đầu tháng 11, sau tuyên bố của Thủ tướng Sanae Takaichi rằng Nhật Bản sẽ triển khai lực lượng nếu Đài Loan bị tấn công.
Phát biểu này đã vấp phải phản ứng gay gắt từ Trung Quốc, quốc gia lâu nay luôn xem Đài Loan là một phần lãnh thổ chờ ngày thống nhất. Bắc Kinh sau đó triệu tập các nhà ngoại giao, khuyến cáo công dân hạn chế du lịch tới Nhật Bản, tăng cường tuần tra trên không và trên biển tại khu vực Hoa Đông, thậm chí áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với tướng Shigeru Iwasaki, cựu tổng tham mưu trưởng Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản.
Theo các nhà phân tích Trung Quốc, những diễn biến này cho thấy rõ phong cách ngoại giao mang tính “giao dịch” của ông Trump. Với cách tiếp cận thực dụng đó, Trung Quốc không còn bị xem là mối đe dọa cần kiềm chế đối với vị thế siêu cường của Mỹ, mà được nhìn nhận như một cường quốc lớn có thể ngồi vào bàn thương lượng.
Trong văn kiện Chiến lược An ninh Quốc gia, Washington cho rằng cạnh tranh Mỹ – Trung về bản chất là cuộc chạy đua kinh tế, chứ không phải sự đối đầu về an ninh hay chính trị. Ưu tiên được nêu bật là mục tiêu “thiết lập quan hệ kinh tế đôi bên cùng có lợi với Bắc Kinh”.
Theo David Sacks, nhà nghiên cứu về châu Á tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại ở Washington, chiến lược mới của Mỹ không đặt nặng vấn đề cạnh tranh quyền lực lớn với Trung Quốc, mà chủ yếu xem Bắc Kinh là một đối thủ trong lĩnh vực kinh tế.
So với các đời tổng thống trước, ông Trump gần như chỉ đặt trọng tâm vào khía cạnh kinh tế trong cách tiếp cận với Trung Quốc, thay vì theo đuổi nhiều mục tiêu khác. Đây cũng là lần đầu tiên trong hơn 30 năm, Chiến lược An ninh Quốc gia của Mỹ không đề cập đến vấn đề nhân quyền liên quan tới Bắc Kinh.
Theo bà Caroline Costello, Phó giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Trung Quốc Toàn cầu thuộc Hội đồng Đại Tây Dương (Mỹ), nội dung chiến lược cho thấy việc Trung Quốc thúc đẩy một trật tự quốc tế có lợi cho mình không còn nằm trong nhóm ưu tiên chính sách của Washington.
Theo ông Tín Cường (Xin Qiang), chuyên gia về quan hệ Mỹ – Trung tại Đại học Phúc Đán (Thượng Hải), Chiến lược An ninh Quốc gia mới cho thấy chính quyền Tổng thống Trump rốt cuộc đã nhận ra rằng việc tìm cách tác động hay thay đổi Trung Quốc bằng con bài ý thức hệ là điều “không khả thi”.
Ông Tín cho biết, kể từ khi bước vào nhiệm kỳ hai, Tổng thống Trump không bộc lộ động lực mạnh mẽ trong chính sách đối với Bắc Kinh. Cách tiếp cận này, theo ông, được gọi là “định hướng lợi ích” và mang lại lợi thế cho Trung Quốc.
Điều này cũng giúp lý giải vì sao chính quyền ông Trump đảo chiều chính sách, dỡ bỏ một số biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) quan trọng, lĩnh vực có thể mang lại lợi ích lớn cho Trung Quốc cả về kinh tế lẫn quân sự. Tổng thống Trump lập luận rằng việc cho phép Nvidia bán loại chip có sức mạnh đứng thứ hai của hãng sang Trung Quốc sẽ đem lại cho ngân sách Mỹ khoảng 25% doanh thu từ thương vụ. Tuy vậy, quyết định này đã hứng chịu nhiều ý kiến phản đối, khi cho rằng Nhà Trắng đặt lợi ích kinh tế ngắn hạn lên trên những cân nhắc về an ninh lâu dài của đất nước.
Những bước đi gần đây của Mỹ cho thấy sự nối tiếp lập trường mềm mỏng mà ông Trump thể hiện trong cuộc gặp thượng đỉnh với Chủ tịch Tập Cận Bình tại Hàn Quốc. Hai nhà lãnh đạo cũng đã có cuộc điện đàm vào tháng trước, và Tổng thống Mỹ cho biết ông đã nhận lời mời thăm Bắc Kinh vào tháng 4 năm tới.
Theo David Sacks, việc Nhà Trắng công bố Chiến lược An ninh Quốc gia đã tính đến kế hoạch thăm Trung Quốc của ông Trump. “Tôi cho rằng ông ấy muốn tạo ra bầu không khí thuận lợi nhất cho đàm phán trong cuộc gặp sắp tới, và những phát ngôn quá cứng rắn về Trung Quốc có thể bị coi là gây trở ngại cho mục tiêu đó”, ông nói.
Với Bắc Kinh, sự điều chỉnh của Mỹ từ cách tiếp cận “kiềm chế” sang “cạnh tranh” được coi là một thắng lợi chiến lược. Bước chuyển này giúp Trung Quốc củng cố lập luận rằng các quốc gia không nên can thiệp vào công việc nội bộ của nhau hay cản trở quá trình phát triển riêng biệt, đồng thời phủ nhận sự tồn tại của một chuẩn mực nhân quyền mang tính phổ quát áp dụng cho mọi nước.
Sự thay đổi đó cũng tạo điều kiện để Trung Quốc gia tăng vị thế và thể hiện thái độ cứng rắn hơn trong các vấn đề khu vực, đặc biệt khi căng thẳng với Nhật Bản vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt.
Một số chuyên gia phân tích tại Trung Quốc tỏ ra lạc quan rằng cách tiếp cận mang tính thực tế hơn của ông Trump có thể tạo điều kiện cho quan hệ song phương bước vào giai đoạn ổn định và dễ dự đoán hơn. Trước Chiến lược An ninh Quốc gia của Mỹ, Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho biết Bắc Kinh cũng hướng tới mục tiêu “hợp tác cùng có lợi” và mong Washington tiếp tục phối hợp nhằm thu hẹp những khác biệt giữa hai bên.
Dù vậy, cũng có ý kiến cho rằng việc Mỹ hạ nhiệt cạnh tranh siêu cường với Trung Quốc chỉ mang tính nhất thời. Mạnh Duy Chiêm (Meng Weizhan), phó giáo sư tại Viện Nghiên cứu Trung Quốc thuộc Đại học Phúc Đán, nhận định chính quyền ông Trump vẫn tập trung vào Trung Quốc, nhưng triển khai theo cách thận trọng và kín đáo hơn.
Ông Mạnh cho rằng trong vòng ba năm tới, chính sách của ông Trump có thể sẽ không quá mạnh tay hay cứng rắn. Thậm chí, sau khi ông rời nhiệm sở, có thể xuất hiện quan điểm đánh giá rằng nhiệm kỳ của ông không phải là giai đoạn quá tệ đối với Trung Quốc.
Chuyên gia này cho biết thêm rằng ông Trump dường như đang lựa chọn cách tiếp cận “ẩn mình”, tập trung củng cố lợi thế về kinh tế và công nghệ nhằm giúp Mỹ đạt được vị thế thuận lợi hơn trong cuộc cạnh tranh siêu cường gay gắt hơn với Trung Quốc trong tương lai.
Theo đánh giá của ông Mạnh Duy Chiêm, bản chất cốt lõi trong chiến lược của Mỹ đối với Trung Quốc vẫn không thay đổi, đó là duy trì vị thế thống trị, đồng thời tìm cách ngăn chặn và kiềm chế sự trỗi dậy của Bắc Kinh.
