Khi xung đột với Iran leo thang, Donald Trump nhiều lần bày tỏ sự bức xúc và liên tục cảnh báo khả năng Mỹ rời khỏi NATO, khiến liên minh này rơi vào thế mong manh nhất từ trước đến nay.
“Tổng thống Mỹ Donald Trump cho rằng các đồng minh trong NATO không còn đứng cùng phía vào thời điểm quan trọng. Trong cuộc phỏng vấn với Reuters ngày 1/4, ông nói Mỹ không yêu cầu quá nhiều nhưng mối quan hệ lại mang tính một chiều.”
Ông Trump cũng tuyên bố sẽ “chắc chắn xem xét” khả năng rút Mỹ khỏi NATO, khi cho rằng liên minh này không đem lại lợi ích tương xứng. Trong bối cảnh căng thẳng với Iran kéo dài, nhà lãnh đạo Mỹ ngày càng thể hiện sự bất mãn với các đồng minh châu Âu.
Ngày 31/3, Donald Trump cho biết Mỹ dự kiến sẽ sớm chấm dứt sự can dự tại Iran trong vài tuần tới, đồng thời không tham gia các nỗ lực dài hạn nhằm bảo đảm an ninh cho Eo biển Hormuz. Đây là tuyến hàng hải chiến lược chiếm khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu, hiện đang bị Iran phong tỏa.
Ông cũng nhấn mạnh Mỹ sẽ rút lui trong thời gian ngắn, và các quốc gia như Pháp nếu muốn duy trì dòng chảy dầu khí qua eo biển Hormuz thì cần tự chủ động xử lý và bảo vệ lợi ích của mình.
Trước đó trong ngày, Tổng thống Mỹ đăng bài trên mạng xã hội Truth Social với giọng điệu gay gắt, chỉ trích các nước châu Âu. Ông cho rằng họ nên “tự có đủ can đảm, đến eo biển Hormuz và giành lại nguồn dầu cho mình”.
Các quốc gia này cần học cách tự bảo vệ và chiến đấu vì lợi ích của chính họ. “Các bạn phải bắt đầu tự chiến đấu. Mỹ sẽ không còn ở đó để giúp nữa, giống như cách các bạn đã không đứng về phía chúng tôi”, ông viết.
Vài giờ sau, ông Trump tiếp tục mô tả NATO là “hổ giấy”, đồng thời chỉ trích liên minh vì không tham gia cuộc chiến chống Iran.
Ông Trump cũng chỉ trích Pháp, một đồng minh trong NATO, khi cho rằng nước này đã không cho phép các máy bay chở thiết bị quân sự bay qua không phận để tới Israel. Ông cho rằng họ không thể hiện thiện chí trong việc hỗ trợ.
Những phát biểu này phản ánh sự bức xúc ngày càng gia tăng của Tổng thống Mỹ trước thái độ thận trọng của châu Âu trong xung đột với Iran. Ông cho rằng điều đó đồng nghĩa Washington không cần tiếp tục bảo vệ các đồng minh, vì “họ không đứng về phía chúng tôi”.
Trong khi ông Trump liên tục gia tăng chỉ trích, các quốc gia châu Âu cũng bắt đầu tăng cường các biện pháp phản ứng của riêng mình.
Pháp cho biết họ vẫn cho phép Mỹ sử dụng các căn cứ quân sự cho những hoạt động hỗ trợ như tiếp nhiên liệu, nhưng không chấp nhận việc máy bay xuất phát từ lãnh thổ mình để tham gia trực tiếp vào chiến đấu. Điện Élysée bày tỏ sự “bất ngờ” trước bài đăng chỉ trích Paris của ông Trump, đồng thời nhấn mạnh lập trường của Pháp không có thay đổi.
Cả Pháp và Anh đều từ chối góp mặt trong chiến dịch không kích Iran do Mỹ tiến hành, với lý do Tổng thống Trump không tham khảo ý kiến các đồng minh trước khi ra quyết định tấn công.
Về phía Anh, nước này vẫn cho phép oanh tạc cơ Mỹ sử dụng căn cứ trên lãnh thổ mình, nhưng khẳng định chỉ phục vụ cho các nhiệm vụ mang tính phòng vệ, chẳng hạn như tấn công các mục tiêu quân sự của Iran bị cho là đe dọa lợi ích của Anh.
Anh và Pháp đang phối hợp xây dựng một liên minh có thể lên tới khoảng 35 quốc gia, với mục tiêu bảo đảm an ninh cho eo biển Hormuz sau khi tình hình căng thẳng lắng xuống. Kế hoạch này có thể bao gồm việc triển khai các tàu hộ tống nhằm bảo vệ tàu chở dầu đi qua khu vực, trong đó một số tàu có thể được trang bị hệ thống phòng không để đối phó với máy bay không người lái hoặc tên lửa từ Iran.
Các nước châu Âu cũng bày tỏ rõ sự lo ngại trước nguy cơ xung đột với Iran leo thang thành một cuộc chiến kéo dài và tốn kém. Trong bối cảnh giá năng lượng bị đẩy lên cao do căng thẳng, những chỉ trích từ phía châu Âu đối với tình hình hiện tại ngày càng trở nên gay gắt hơn.
Thủ tướng Đức Friedrich Merz trước đó từng bày tỏ sự ủng hộ đối với các cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran. Tuy nhiên, ngày 27/3, ông nói với báo FAZ rằng ông không tin các hành động của Mỹ và Israel sẽ thực sự mang lại kết quả như kỳ vọng. Đức cũng chỉ cho phép Washington sử dụng các căn cứ hoặc triển khai khí tài trong trường hợp đáp trả các đòn phản công từ Tehran.
Tại Italy, chiến dịch quân sự của Mỹ nhằm vào Iran đang khiến Thủ tướng Giorgia Meloni gặp áp lực, khi mối quan hệ thân thiết giữa bà và Donald Trump bị dư luận và giới chính trị giám sát chặt chẽ hơn.
Cử tri Italy hôm 22/3 đã bác bỏ cuộc trưng cầu ý dân về cải cách tư pháp, vốn được xem như phép thử đối với mức độ ủng hộ dành cho chính phủ của Thủ tướng Giorgia Meloni. Trước làn sóng phản đối xung đột trong nước, chính quyền của bà cũng chủ động giữ khoảng cách với Donald Trump.
Ngày 30/3, Bộ trưởng Quốc phòng Guido Crosetto cho rằng ông Trump là tổng thống được bầu với số phiếu áp đảo, nhưng thường hành động theo định hướng riêng mà không chịu nhiều ảnh hưởng từ bên ngoài. Ông nhấn mạnh Italy cũng sẽ theo đuổi lập trường độc lập, không phụ thuộc vào bất kỳ quốc gia nào.
Theo một quan chức cấp cao của Italy, nước này gần đây đã từ chối cho phép các tiêm kích Mỹ hạ cánh xuống căn cứ Sigonella ở phía đông Sicily, sau khi xác định những máy bay này có liên quan đến xung đột tại Iran.
Trong tuyên bố ngày 31/3, văn phòng của Thủ tướng Giorgia Meloni không xác nhận thông tin trên, nhưng cho biết mọi đề nghị cho máy bay chiến đấu hạ cánh đều được xem xét kỹ lưỡng theo từng trường hợp, “như quy trình vẫn áp dụng từ trước đến nay”. Họ cũng bác bỏ việc tồn tại bất đồng với Washington liên quan đến quyền sử dụng căn cứ.
Thông tin này được đưa ra chỉ một ngày sau khi Bộ trưởng Quốc phòng Spain tuyên bố Madrid đang tăng cường lập trường phản đối cuộc xung đột. Tây Ban Nha không chỉ từ chối cho phép máy bay quân sự Mỹ sử dụng các căn cứ trên lãnh thổ để tấn công Iran, mà còn không chấp thuận việc các máy bay này bay qua không phận.
Thủ tướng Pedro Sánchez, người trước đó không nhận được nhiều sự ủng hộ trong các cuộc khảo sát dư luận, đang dần lấy lại vị thế chính trị khi dẫn dắt nỗ lực phản đối của châu Âu đối với xung đột liên quan đến Iran.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio đã đặt dấu hỏi về mức độ gắn kết trong NATO, khi nhắc đến việc Spain không cho phép chiến đấu cơ Mỹ sử dụng không phận.
Nếu NATO vận hành theo hướng Mỹ đảm nhận vai trò bảo vệ châu Âu khi bị tấn công, trong khi các đồng minh lại từ chối hỗ trợ khi Washington cần tiếp cận căn cứ, thì đó không phải là một mối quan hệ hợp tác cân bằng. Điều này khiến việc duy trì cam kết trở nên khó thuyết phục và đặt ra nghi vấn về lợi ích thực tế đối với Mỹ, vì vậy cần được đánh giá lại. Ông nói.
Vincenzo Camporini, cựu tham mưu trưởng Không quân Italy và hiện là cố vấn khoa học tại Viện Các vấn đề Quốc tế, nhận định Washington không nên bất ngờ khi các đồng minh tỏ ra dè dặt trong việc hợp tác liên quan đến cuộc xung đột với Iran.
Ông cho rằng nguyên nhân xuất phát từ việc Mỹ triển khai chiến dịch mà không tiến hành tham vấn hay trao đổi trước với các đối tác trong NATO, đồng thời cũng không chủ động thông báo cho các quốc gia đồng minh. Theo Camporini, việc hành động đơn phương như vậy khiến Mỹ khó có thể kỳ vọng nhận được sự hỗ trợ từ các nước trong liên minh.
