Mỹ đang triển khai loạt biện pháp trừng phạt kinh tế chưa từng có nhằm gây sức ép buộc Iran nhượng bộ, nhưng hiệu quả thực tế của chiến lược này vẫn còn nhiều hoài nghi.
Trong bối cảnh các giải pháp quân sự và ngoại giao nhằm kết thúc xung đột Iran chưa đạt tiến triển, Washington chuyển sang tăng cường sức ép đối với Tehran bằng loạt biện pháp kinh tế được đánh giá là chưa từng có.
Ngày 24/8, khi công bố khởi động Chiến dịch Cô lập Kinh tế nhằm vào Iran, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết Washington muốn cắt đứt mọi nguồn lực kinh tế đang giúp chính quyền Iran duy trì hoạt động, cho đến khi Tehran rơi vào tình trạng bị cô lập hoàn toàn. Ông cũng khẳng định Mỹ sẽ yêu cầu tất cả các bên liên quan chịu trách nhiệm, đồng thời mô tả đây là chiến dịch nhằm siết chặt nền kinh tế Iran.
Ông Bessent cho biết Mỹ sẽ áp dụng các lệnh trừng phạt thứ cấp đối với những cá nhân, doanh nghiệp và tổ chức tài chính nước ngoài tiếp tục làm ăn với Tehran. Theo ông, Bộ Tài chính Mỹ đã xác định toàn bộ mắt xích, bên hỗ trợ và mạng lưới từng giúp Iran né tránh các biện pháp trừng phạt. “Thời gian bắt đầu đếm ngược”, ông nói.
Loạt biện pháp mới nhằm tiếp tục thu hẹp không gian kinh tế của Iran, quốc gia vốn đã đối mặt nhiều khó khăn từ trước khi xung đột bùng phát, từ đó gia tăng sức ép buộc Tehran trở lại bàn đàm phán. Tuy vậy, các chuyên gia cho rằng hiệu quả của chiến lược này còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố và chưa thể xác định Washington có thể siết chặt sức ép kinh tế đến mức nào.
Sức ép liên tục gia tăng
Trên thực tế, chính quyền Tổng thống Donald Trump đã áp dụng nhiều biện pháp gây sức ép kinh tế lên Iran kể từ khi xung đột bùng phát vào tháng 2.
Sau khi hoạt động tại eo biển Hormuz gần như bị đình trệ do Iran, Mỹ đã phong tỏa các cảng nhằm hạn chế nguồn dầu xuất khẩu của Tehran. Washington đồng thời nhắm đến những doanh nghiệp, đơn vị môi giới và tàu chở dầu bị cáo buộc hỗ trợ Iran bán dầu ra thị trường quốc tế, bên cạnh việc tiếp tục duy trì các lệnh trừng phạt quy mô lớn đối với lĩnh vực dầu khí, hàng hải và tài chính của nước này.
Mỹ hiện tuyên bố sẽ tiếp tục nâng mức độ gây sức ép lên Iran. Tuần trước, Tổng thống Trump cảnh báo sẽ tung ra “đòn kinh tế tàn khốc nhất” nhằm vào Tehran, cho rằng nước này đã bỏ lỡ cơ hội đạt thỏa thuận và sẽ phải đối mặt với một chiến dịch cô lập cùng sức ép kinh tế chưa từng có.
Ông Trump cảnh báo bất kỳ quốc gia nào để các tổ chức tài chính, doanh nghiệp, sân bay hoặc cơ quan chính phủ hỗ trợ Iran đều có thể phải đối mặt với những hậu quả kinh tế đặc biệt nghiêm trọng.
Ngày 20/8, một ngày sau phát biểu của Tổng thống Trump, Bộ trưởng Bessent nói với kênh CNBC rằng Mỹ sẽ triển khai những biện pháp trừng phạt nghiêm khắc nhất từ trước đến nay nhằm vào Iran.
Tiếp nối cảnh báo của Tổng thống Trump, Bộ trưởng Bessent cho biết các quốc gia và tổ chức quốc tế cũng có thể trở thành mục tiêu trừng phạt nếu tiếp tục giao dịch với Iran.
Theo ông Bessent, các bên phải lựa chọn đứng về phía Mỹ hoặc chống lại Washington. Nếu vẫn tham gia chuyển tiền, mua dầu hay vận chuyển hàng hóa bằng đường biển cho Iran, họ sẽ phải đối mặt với các biện pháp thực thi bằng toàn bộ nguồn lực của Bộ Tài chính và chính phủ Mỹ.
Ông Bessent gọi kế hoạch này là chiến dịch cô lập kinh tế lớn nhất trong lịch sử, đồng thời nhấn mạnh các đồng minh của Mỹ và cộng đồng quốc tế đã đến lúc phải đưa ra lựa chọn.
Những giới hạn của chiến lược trừng phạt
Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu của Tổng thống Trump, Mỹ sẽ phải xử lý bài toán Trung Quốc khách hàng mua dầu lớn nhất của Iran. Theo một bài bình luận trên Washington Post, các biện pháp trừng phạt đến nay chủ yếu hướng vào những nhà máy lọc dầu độc lập và các bên trung gian, chưa trực tiếp nhắm đến các ngân hàng lớn hoặc doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc.
Danh sách trừng phạt mới do Washington công bố cũng không có tên các tổ chức tài chính Trung Quốc. Trước đó, Bộ trưởng Bessent đã kêu gọi Bắc Kinh phối hợp với Mỹ để tăng cường thực thi các biện pháp trừng phạt đối với Iran.
Bộ Ngoại giao Trung Quốc từng cho rằng các biện pháp trừng phạt và gây sức ép của Washington không thể giải quyết những bất đồng tại Trung Đông. Bắc Kinh đồng thời khẳng định sẽ thực hiện các biện pháp cần thiết để bảo vệ lợi ích quốc gia.
Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình dự kiến đến Washington vào tháng tới để hội đàm với Tổng thống Trump. Theo Washington Post, nếu cuộc gặp kết thúc mà ông Tập không đưa ra cam kết cụ thể về việc giảm nhập khẩu dầu từ Iran, chiến dịch siết chặt kinh tế do Bộ trưởng Bessent thúc đẩy sẽ khó phát huy hiệu quả.
Ngay cả khi thành công trong việc hạn chế nguồn dầu xuất khẩu của Iran, Mỹ vẫn cần nhìn nhận thực tế về mức độ hiệu quả mà chiến lược này có thể mang lại. Xung đột đã củng cố ảnh hưởng của phe cứng rắn trong Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), khiến việc Washington liên tục tăng sức ép kinh tế khó có thể buộc lực lượng này nhượng bộ.
Ngày 22/8, Mohsen Rezai, người đứng đầu Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran, tuyên bố Tehran vẫn còn nhiều phương án để sử dụng trong cuộc xung đột. Ông cảnh báo cuộc đối đầu có thể trở nên dữ dội “như động đất” nếu Tổng thống Trump tiếp tục đẩy mạnh các biện pháp trừng phạt trong cuộc chiến kinh tế với Iran.
Ông Rezai cho biết đến nay Iran chỉ mới tấn công các căn cứ quân sự của Mỹ. Tuy nhiên, ông cảnh báo Tehran có thể mở rộng mục tiêu sang các doanh nghiệp dầu khí và lợi ích kinh tế của Washington tại khu vực xung quanh Iran cũng như những nơi khác.
Ông cũng kêu gọi các quốc gia không tham gia cuộc chiến kinh tế do Mỹ phát động, đồng thời tuyên bố Iran sẽ gây tổn hại đến lợi ích của bất kỳ nước nào áp đặt hạn chế lên Tehran theo yêu cầu từ Washington.
Theo Hamidreza Azizi, chuyên gia về Iran thuộc Viện Clingendael tại Hà Lan, Tehran đang xây dựng thế răn đe ngay từ giai đoạn đầu. Iran muốn cảnh báo rằng chỉ riêng những bước chuẩn bị cho một cuộc tấn công cũng có thể kích hoạt phản ứng đáp trả từ nước này.
Bình luận viên Sarah Shamim của Al Jazeera cho rằng các quốc gia vùng Vịnh ngày càng bị cuốn sâu vào cuộc đối đầu Mỹ–Iran. Do đó, chưa có cơ sở để khẳng định họ sẽ đứng về phía Washington trong việc tăng cường sức ép kinh tế đối với Tehran.
Tuần trước, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) thông báo ngừng giao thương với Iran trong thời hạn chưa xác định. Quyết định được đưa ra sau khi UAE cáo buộc Tehran phóng hai tên lửa đạn đạo nhằm vào nước này, nhưng Iran phủ nhận liên quan.
Dù vậy, giới quan sát cho rằng nhiều nước trong khu vực vẫn lo tình hình tại Iran có thể rơi vào hỗn loạn và vượt ngoài khả năng kiểm soát. Theo Giáo sư Simon Mabon thuộc Đại học Lancaster (Anh), do nằm gần Iran, các quốc gia vùng Vịnh không thể tách rời hoàn toàn mà vẫn phải duy trì quan hệ và cùng tồn tại với Tehran. Vì thế, họ không muốn đối mặt với những bất ổn bắt nguồn từ một cuộc khủng hoảng tại Iran.
Bộ trưởng Kinh tế Iran Ali Madanizadeh ngày 25/8 cho biết chính phủ đã xây dựng kế hoạch kéo dài hai năm nhằm đối phó với nỗ lực cô lập của Mỹ. Ông nhấn mạnh rằng Trung Quốc và Nga, hai nền kinh tế lớn, vẫn không công nhận các biện pháp trừng phạt do Washington đưa ra.
Theo Phó giáo sư Paul Musgrave thuộc Đại học Georgetown tại Qatar, dù Mỹ đe dọa nhắm vào những quốc gia tiếp tục làm ăn với Iran, khả năng Tổng thống Trump gây sức ép lên Trung Quốc và Nga vẫn không đáng kể. Lý do là nhiều lĩnh vực kinh tế của hai đối tác thương mại lớn này ít phụ thuộc vào hệ thống tài chính Mỹ.
Theo Musgrave, ông Trump đang muốn đơn phương áp dụng một cơ chế trừng phạt vốn chỉ phát huy hiệu quả khi có sự phối hợp đa phương. Để làm được điều đó, Washington phải giành được sự ủng hộ của Trung Quốc, Nga và nhóm 5 thành viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, nhiệm vụ mà ông đánh giá là “cực kỳ khó khăn”.
