Mỹ có thể bị coi là “đồng lõa” nếu không có hành động nhằm chấm dứt cuộc khủng hoảng tại Gaza, nhưng nếu can thiệp quá mạnh, nước này có nguy cơ làm tổn hại quan hệ với Israel.
Đặc phái viên Mỹ tại Trung Đông, ông Steve Witkoff, ngày 1/8 đã đến khảo sát một điểm phân phát hàng viện trợ do Washington tài trợ tại Gaza nơi từng gây tranh cãi vì là một trong ba địa điểm xảy ra tình trạng người Palestine thiệt mạng hàng loạt trong những tuần gần đây khi cố gắng tiếp cận lương thực khan hiếm.
Ông Witkoff cho biết ông đã dành khoảng năm giờ ở Gaza nhằm nắm bắt rõ hơn thực trạng nhân đạo tại khu vực này và sẽ báo cáo lại với Tổng thống Donald Trump. Trước đó trong tuần, ông Trump từng tuyên bố rằng Gaza đang đối mặt với “tình trạng đói nghiêm trọng”, trái ngược với khẳng định của Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu.
“Tôi đã trao đổi với Steve Witkoff. Ông ấy có một cuộc gặp rất tốt với nhiều người, trong đó chủ đề trọng tâm là vấn đề lương thực”, Tổng thống Trump phát biểu tối 1/8. “Ông ấy cũng đã có một số cuộc thảo luận khác mà tôi sẽ chia sẻ sau, nhưng cuộc gặp về việc cung ứng thực phẩm cho người dân là điều chúng tôi thực sự quan tâm.”
Sau hơn 20 tháng xung đột, chiến dịch quân sự của Israel nhằm đáp trả nhóm vũ trang Hamas đã khiến Gaza vùng đất hẹp ven bờ Địa Trung Hải bị tàn phá nặng nề. Hơn 60.200 người Palestine đã thiệt mạng, khoảng 147.000 người bị thương. Dữ liệu từ ảnh vệ tinh cho thấy gần 70% công trình tại Gaza đã bị phá hủy hoặc hư hại nghiêm trọng.
Liên Hợp Quốc cho biết Gaza hiện đã đáp ứng hai trong ba tiêu chí cần thiết để công bố tình trạng nạn đói, bao gồm việc sụt giảm nghiêm trọng lượng lương thực tiêu thụ và tỷ lệ suy dinh dưỡng cấp tính gia tăng. Tiêu chí liên quan đến số ca tử vong do suy dinh dưỡng vẫn chưa được xác định rõ, nhưng ngày càng xuất hiện nhiều hình ảnh cho thấy tình trạng này đang hiện hữu.
Tình hình nghiêm trọng đến mức Tổng thống Trump, sau nhiều lần tránh né, cuối cùng cũng thừa nhận rằng Gaza đang đối mặt với nạn đói. “Đó là tình trạng đói nghiêm trọng, tôi đã tận mắt chứng kiến và điều đó không thể làm giả,” ông phát biểu trước báo giới tại Scotland hôm 28/7. “Vì vậy, chúng tôi sẽ tăng cường can dự vào vấn đề này.”
Tuy nhiên, theo các chuyên gia, cuộc khủng hoảng nhân đạo tại Gaza đang đặt ông Trump vào thế tiến thoái lưỡng nan: nếu Mỹ không hành động, họ có thể bị chỉ trích là gián tiếp dung túng; nhưng nếu can dự quá mức, mối quan hệ chiến lược với Israel có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
Israel được xem là một trong những đồng minh chiến lược hàng đầu của Mỹ tại khu vực Trung Đông. Theo ước tính của Hội đồng Quan hệ Đối ngoại có trụ sở tại Washington, tính đến tháng 11/2024, Israel đã nhận khoảng 310 tỷ USD viện trợ kinh tế và quốc phòng từ Mỹ kể từ năm 1948.
Washington bày tỏ sự ủng hộ đối với Israel khi xung đột giữa Tel Aviv và Hamas nổ ra vào tháng 10/2023. Tuy nhiên, chiến dịch quân sự kéo dài của Israel đã gây ra một cuộc khủng hoảng nhân đạo nghiêm trọng ở Gaza, khiến Tổng thống Mỹ khi đó là Joe Biden phải đối mặt với áp lực xem xét lại lập trường của chính quyền.
Sau đó, Tổng thống Biden lựa chọn gia tăng áp lực ngoại giao nhằm buộc Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cho phép viện trợ nhân đạo vào Gaza và thiết lập một cầu cảng tiếp tế, thay vì thực hiện các bước có thể làm gia tăng căng thẳng giữa Washington và Tel Aviv.
Các quan chức Mỹ khi đó cho biết một trong những nguyên nhân của cách tiếp cận này là lo ngại Hamas sẽ cứng rắn hơn trong các cuộc đàm phán ngừng bắn nếu nhóm này nhận thấy mối quan hệ giữa Mỹ và Israel đang có dấu hiệu rạn nứt.
Lệnh ngừng bắn giữa Israel và Hamas trong nửa cuối tháng 1 đã phần nào cải thiện tình hình tại Gaza, tạo điều kiện để các đoàn xe cứu trợ của Liên Hợp Quốc tiếp cận khu vực. Tuy nhiên, đến đầu tháng 3, Israel quyết định siết chặt phong tỏa và đình chỉ toàn bộ hoạt động viện trợ, nhằm gây sức ép buộc Hamas trả tự do cho các con tin.
Những biện pháp này đã góp phần khiến tình hình nhân đạo tại Gaza rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng. Phía Israel bác bỏ trách nhiệm liên quan đến tình trạng thiếu hụt lương thực, cho rằng vấn đề đang bị phóng đại và bắt nguồn từ hành động của Hamas. Nhóm vũ trang này phủ nhận cáo buộc đó.
Kết quả các cuộc khảo sát gần đây cho thấy sự ủng hộ của người dân Mỹ đối với chiến dịch quân sự của Israel đã giảm rõ rệt. Quan điểm ủng hộ người Palestine ngày càng xuất hiện phổ biến hơn, kể cả trong nội bộ đảng Cộng hòa. Nghị sĩ Marjorie Taylor Greene, một đồng minh thân cận của Tổng thống Trump, hôm 28/7 đã trở thành người đầu tiên trong đảng Cộng hòa gọi cuộc khủng hoảng nhân đạo tại Gaza là hành động “diệt chủng”.
Giống như chính quyền tiền nhiệm, ông Trump hiện đối mặt với ít lựa chọn khả thi. Dù Hamas bị xem là rào cản chính, Washington gần như không có công cụ trực tiếp nào để gây ảnh hưởng đến nhóm này. Giải pháp thực tế nhất đối với Tổng thống Mỹ lúc này vẫn là gây áp lực để Israel có thêm hành động, như mở lối đi và đảm bảo an toàn cho các đoàn xe cứu trợ.
Truyền thông Mỹ nhận định đây có thể là lý do khiến ông Trump điều phái Witkoff đến Israel và Gaza, chỉ vài ngày sau khi rút đặc phái viên này khỏi tiến trình đàm phán ngừng bắn giữa Israel và Hamas. Sau chuyến công tác tại Gaza, ông Witkoff dự kiến sẽ báo cáo lại để Tổng thống Trump xem xét và thông qua một kế hoạch viện trợ cho khu vực.
Tạp chí The Atlantic dẫn lời hai quan chức Mỹ cho biết ông Trump ngày càng nghi ngờ rằng Thủ tướng Netanyahu đã đạt được mục tiêu quân sự, nhưng vẫn cố tình kéo dài cuộc xung đột tại Gaza nhằm phục vụ lợi ích chính trị cá nhân. Quan điểm này đi ngược lại với mong muốn của Tổng thống Mỹ trong việc chấm dứt chiến sự.
Tuy nhiên, Tổng thống Trump vẫn chưa chuyển sự bất mãn đó thành điều chỉnh cụ thể trong chính sách đối ngoại. Ông tiếp tục quy trách nhiệm cho Hamas về việc đàm phán ngừng bắn đổ vỡ. Mỹ cũng chưa áp dụng biện pháp gây sức ép như đe dọa công nhận Nhà nước Palestine nếu Israel không cải thiện tình hình tại Gaza động thái mà Anh, Pháp và Canada hiện đang theo đuổi.
Một quan chức Mỹ khẳng định mối quan hệ giữa ông Trump và Thủ tướng Netanyahu vẫn ổn định, không xuất hiện bất kỳ “rạn nứt đáng kể” nào, đồng thời cho biết Tổng thống Mỹ đang dần hết kiên nhẫn với Hamas, chứ không phải với lãnh đạo Israel.
Giới chức Israel đang tìm cách nhấn mạnh rằng nước này là một “tài sản chiến lược” trong định hướng đối ngoại của Mỹ. Bộ trưởng Các vấn đề Chiến lược Ron Dermer cho rằng tầm quan trọng của Israel đối với an ninh quốc gia Mỹ sẽ tiếp tục gia tăng, đặc biệt khi Washington muốn thu hẹp hiện diện ở Trung Đông để tập trung ứng phó với các đối thủ khác trên toàn cầu.
Theo nhận định của Aaron David Miller cựu nhà đàm phán kỳ cựu về Trung Đông từng phục vụ dưới nhiều đời ngoại trưởng Mỹ sau gần hai năm xung đột, khả năng đạt được một chiến thắng hoàn toàn hoặc một thỏa thuận toàn diện hiện nay là điều khó xảy ra.
Ông Miller chia sẻ với The New Yorker rằng một kịch bản thực tế hơn là Tổng thống Trump cùng cố vấn Witkoff sẽ theo đuổi một thỏa thuận tạm thời, nhằm mở rộng hỗ trợ nhân đạo và có thể thúc đẩy Hamas phóng thích thêm con tin.
Một số nhà phân tích cho rằng, để đạt được giải pháp bền vững, Mỹ có thể phải sử dụng khoản viện trợ quân sự hàng năm dành cho Israel như đòn bẩy nhằm gây sức ép lên chính quyền Netanyahu. Điều này có thể giúp Washington thúc đẩy Thủ tướng Israel chấp thuận một thỏa thuận ngừng bắn, ngay cả khi các điều kiện không hoàn toàn theo ý Tel Aviv.
