Xung đột tại Iran đang làm gián đoạn nghiêm trọng nguồn cung dầu diesel loại nhiên liệu thiết yếu cho vận tải và sản xuất trong khi xăng, chủ yếu dùng cho phương tiện cá nhân, chịu ảnh hưởng ít hơn. Sự chênh lệch này khiến diesel trở thành vấn đề kinh tế đáng lo ngại hơn so với xăng.
Giá dầu diesel đang tăng mạnh hơn đáng kể so với xăng trong bối cảnh xung đột tại Iran làm gián đoạn nguồn cung dầu toàn cầu, kéo theo nguy cơ tác động nặng nề đến lĩnh vực vận tải vốn phụ thuộc lớn vào loại nhiên liệu này.
Từ khi chiến sự bùng phát ngày 28/02, giá trung bình mỗi gallon diesel đã tăng khoảng 45%, trong khi xăng thông thường chỉ tăng gần 35%. Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ dự báo giá diesel có thể vượt mốc 5,80 USD/gallon trong tháng này, còn giá xăng trung bình vào khoảng 4,30 USD/gallon.
Dù giá đã dịu lại đôi chút trong tuần qua nhờ kỳ vọng về các cuộc đàm phán hòa bình, chênh lệch giữa diesel và xăng vẫn duy trì ở mức cao.
Vì sao giá dầu diesel tăng nhanh?
Ngay từ trước khi xung đột nổ ra, nguồn cung diesel đã trong trạng thái thắt chặt, khiến thị trường gần như không còn “dư địa” khi các quốc gia Vùng Vịnh khu vực cung ứng lớn buộc phải cắt giảm xuất khẩu.
Phần lớn dầu thô tại khu vực này phù hợp để sản xuất diesel và nhiên liệu hàng không, nên bất kỳ sự gián đoạn nào cũng tác động trực tiếp đến nguồn cung của hai loại nhiên liệu này.
“Đó là nguyên nhân khiến giá diesel tăng mạnh hơn, trong khi xăng chủ yếu biến động theo giá dầu thô. Hiện thị trường đang thiếu hụt diesel, nhiên liệu hàng không và dầu nhiên liệu, còn nguồn cung xăng vẫn tương đối dồi dào,” ông Joe DeLaura, Chiến lược gia năng lượng toàn cầu tại Rabobank, nhận định.
Trước khi xung đột xảy ra, các nhà máy lọc dầu tại khu vực Vùng Vịnh đã xuất khẩu lượng diesel và nhiên liệu bay lớn hơn xăng, và hiện không có quốc gia nào đủ khả năng nhanh chóng bù đắp phần thiếu hụt này.
Ông Jason Gabelman từ TD Cowen cho rằng: “Nguồn cung bị gián đoạn trong một thị trường vốn đã căng thẳng gần như không thể thay thế”.
Trong khi đó, Trung Quốc quốc gia có thể góp phần hỗ trợ nguồn cung lại đang hạn chế xuất khẩu nhiên liệu nhằm ưu tiên đáp ứng nhu cầu trong nước.
Dù là quốc gia xuất khẩu ròng các sản phẩm dầu mỏ, Mỹ cũng không thể bù đắp hoàn toàn khi khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu bị gián đoạn.
Ông Joe DeLaura cho biết: “Mỹ có thể gia tăng sản lượng, nhưng không thể cung cấp nhiên liệu cho toàn thế giới”.
Ngoài ra dầu thô của Mỹ phù hợp hơn cho sản xuất xăng, trong khi dầu từ khu vực Vùng Vịnh lại thích hợp hơn để chế biến dầu diesel.
Một yếu tố quan trọng khác là nhu cầu đối với diesel khó suy giảm, do gắn chặt với vận tải và nông nghiệp, trong khi người tiêu dùng xăng có thể linh hoạt điều chỉnh mức sử dụng.
Dầu diesel và xăng khác nhau ra sao?
Cả dầu diesel và xăng đều được tinh chế từ dầu thô, nhưng sở hữu những đặc tính riêng phù hợp với từng mục đích sử dụng.
Xăng chủ yếu được dùng cho xe cá nhân và có mật độ năng lượng thấp hơn, trong khi dầu diesel cung cấp hiệu suất cao hơn nên được sử dụng rộng rãi cho xe tải, máy kéo và các loại máy móc hạng nặng.
Khả năng điều chỉnh của các nhà máy lọc dầu là khá hạn chế, vì vậy không thể nhanh chóng tăng sản lượng diesel. Việc thay đổi cơ cấu sản xuất cần nguồn vốn lớn và mất nhiều thời gian để triển khai.
Ông Patrick De Haan từ GasBuddy cho biết: “Không thể đơn giản điều chỉnh quy trình để chỉ sản xuất dầu diesel, vì toàn bộ hệ thống đã được thiết kế sẵn từ trước”.
Vì sao dầu diesel thường đắt hơn xăng?
Tại Mỹ, dầu diesel thường có giá cao hơn xăng do phải đáp ứng các tiêu chuẩn xử lý lưu huỳnh nghiêm ngặt hơn một quy trình phức tạp và tốn kém hơn trong khâu tinh chế.
Khi tiêu chuẩn nhiên liệu ít lưu huỳnh được áp dụng vào năm 2006, chi phí sản xuất đã tăng thêm vài xu cho mỗi gallon. Ngoài ra, thuế liên bang áp lên dầu diesel cũng cao hơn xăng khoảng 6 xu/gallon.
Do Mỹ sản xuất khối lượng lớn dầu diesel để xuất khẩu, giá của loại nhiên liệu này tại đây thường bám sát biến động cung – cầu toàn cầu hơn so với xăng.
Ông Patrick De Haan cho biết: “Càng nhiều dầu diesel được xuất khẩu, giá trong nước càng bị tác động mạnh”.
Ngoài ra, hệ thống vận chuyển dầu diesel còn hạn chế cũng khiến giá giữa các khu vực có thể chênh lệch đáng kể.
Khi nào giá có thể hạ nhiệt?
Nếu Eo biển Hormuz được khai thông trở lại, nguồn cung năng lượng sẽ dần ổn định và giá có khả năng giảm xuống.
Tuy vậy, do mức độ gián đoạn nguồn cung quá lớn, giá dầu diesel khó có thể quay về mức trước xung đột trong ngắn hạn. Quá trình khôi phục chuỗi cung ứng có thể kéo dài nhiều tháng.
Ông Joe DeLaura nhận định: “Dầu diesel là nhiên liệu vận hành nền kinh tế – và ở một khía cạnh nào đó, là cả thế giới”.
