Cuộc gặp giữa ông Donald Trump và ông Tập Cận Bình chưa tạo ra đột phá lớn, nhưng cho thấy cả Mỹ và Trung Quốc đều ưu tiên duy trì quan hệ ổn định và tránh để căng thẳng leo thang vượt tầm kiểm soát.
Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 15/5 đã khép lại chuyến công du Trung Quốc đầu tiên trong nhiệm kỳ thứ hai. Tâm điểm của chuyến đi là các cuộc hội đàm với Chủ tịch Tập Cận Bình tại Đại lễ đường Nhân dân cùng buổi trao đổi diễn ra bên trong Trung Nam Hải.
Ông Trump đánh giá chuyến thăm diễn ra “rất thành công”, trong khi ông Tập cho rằng đây là dấu mốc mở ra giai đoạn mới cho quan hệ song phương. Dù vậy, hai nhà lãnh đạo không công bố những thỏa thuận mang tính đột phá hay thông tin bất ngờ đáng chú ý sau chuyến thăm.
Thông cáo từ Washington và Bắc Kinh cho thấy trọng tâm thảo luận của hai bên có sự khác biệt. Mỹ chủ yếu nhấn mạnh các vấn đề liên quan đến thương mại, đầu tư và tình hình Iran, trong khi Trung Quốc đặt ưu tiên vào ổn định chiến lược và vấn đề Đài Loan.
William Yang, chuyên gia Đông Bắc Á thuộc Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (ICG) có trụ sở tại Bỉ, nhận định với Channel News Asia rằng kết quả cuộc gặp không xuất hiện nhiều yếu tố bất ngờ so với các tín hiệu đã được hai bên phát đi trước đó. Theo ông, quá trình chuẩn bị kỹ lưỡng từ cả Washington và Bắc Kinh đã góp phần giúp các cuộc trao đổi diễn ra thuận lợi.
Hoạt động thương mại và đầu tư
Sau hội nghị, Tổng thống Donald Trump cho biết Mỹ và Trung Quốc đã đạt được các “thỏa thuận thương mại lớn”. Theo ông, Bắc Kinh sẽ tăng mua khoảng 200 máy bay Boeing, đồng thời đẩy mạnh nhập khẩu dầu mỏ, nông sản và nhiều mặt hàng khác từ Mỹ. Nhà Trắng cũng cho biết hai bên đã trao đổi về việc mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường cho doanh nghiệp Mỹ và thúc đẩy hợp tác đầu tư song phương.
Một trong những kết quả đáng chú ý nhất là kế hoạch thành lập “Hội đồng Thương mại” và “Hội đồng Đầu tư”, nhằm duy trì cơ chế đối thoại thường xuyên về thương mại và đầu tư giữa hai nước. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết các cơ chế này sẽ tập trung xác định những lĩnh vực được xem là “không chiến lược và ít nhạy cảm”, nơi Mỹ có thể tiếp nhận nguồn vốn đầu tư từ Trung Quốc.
Dù vậy, phía Bắc Kinh chưa công khai xác nhận nhiều nội dung mà ông Trump nhắc tới và hiện cũng chưa có tài liệu chi tiết nào được công bố chính thức.
Bộ Ngoại giao Trung Quốc ngày 14/5 cho biết Chủ tịch Tập Cận Bình nhấn mạnh quan hệ kinh tế và thương mại giữa Trung Quốc và Mỹ mang tính cùng có lợi cho cả hai bên.
Thị trường tài chính cũng phản ứng khá thận trọng. Sau thông tin liên quan đến thương vụ Boeing, cổ phiếu hãng này giảm hơn 4%, do giới đầu tư trước đó kỳ vọng Trung Quốc có thể đặt mua khoảng 500 máy bay.
Robert Manning, chuyên gia tại Trung tâm Stimson, nói với CBC rằng cuộc gặp thượng đỉnh lần này cho thấy sự thay đổi đáng chú ý trong cách tiếp cận của ông Trump với Trung Quốc. Trong nhiều năm, ông Trump liên tục chỉ trích Trung Quốc là nguyên nhân khiến Mỹ mất việc làm trong lĩnh vực sản xuất và thúc đẩy chiến lược “tách rời kinh tế”, nhưng tại Bắc Kinh lần này, ông lại cho rằng hai nước “đồng thuận rất nhiều về thương mại” và sẽ “thực hiện nhiều thương vụ”.
Diễn biến chiến sự Iran
Cuộc xung đột bùng phát từ cuối tháng 2 giữa Mỹ, Israel và Iran trở thành một trong những chủ đề trọng tâm tại cuộc gặp lần này. Diễn biến chiến sự khiến eo biển Hormuz, tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng của thế giới, rơi vào tình trạng bị kiểm soát nghiêm ngặt từ cả hai phía. Iran tăng cường giám sát khu vực và chỉ cho phép tàu của các quốc gia được xem là “thân thiện” đi qua, trong khi Mỹ áp đặt lệnh phong tỏa đối với toàn bộ cảng biển của Iran.
Theo Nhà Trắng, Mỹ và Trung Quốc đều thống nhất rằng Iran không nên sở hữu vũ khí hạt nhân, đồng thời nhấn mạnh eo biển Hormuz cần được duy trì tự do hàng hải nhằm đảm bảo nguồn cung năng lượng toàn cầu không bị gián đoạn. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho biết Trung Quốc phản đối việc quân sự hóa eo biển Hormuz cũng như các động thái thu phí tàu thuyền khi đi qua khu vực này.
Trong cuộc phỏng vấn với Fox News sau cuộc hội đàm ngày 14/5, Tổng thống Trump cho biết Chủ tịch Tập Cận Bình đã bày tỏ sẵn sàng hỗ trợ giải quyết vấn đề Iran nếu có thể.
Dù vậy, phía Trung Quốc không xác nhận toàn bộ các nội dung mà Mỹ công bố. Thông cáo từ Bắc Kinh chủ yếu nhấn mạnh rằng xung đột liên quan tới Iran “đáng lẽ không nên xảy ra”, đồng thời kêu gọi các bên xử lý bất đồng thông qua đối thoại và giải pháp ngoại giao.
Chong Ja Ian, phó giáo sư tại National University of Singapore, nhận định Mỹ và Trung Quốc thực tế đều có lợi ích chung trong việc duy trì ổn định giá dầu cũng như bảo vệ chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu. Tuy nhiên, Bắc Kinh hiện vẫn tránh thể hiện lập trường nghiêng hẳn về phía Washington và chưa đưa ra cam kết gia tăng sức ép với Iran.
Theo ông Chong, diễn biến chiến sự liên quan tới Iran không chỉ phụ thuộc vào quyết định của Mỹ và Trung Quốc, mà còn chịu tác động lớn từ tính toán chiến lược của Tehran và Tel Aviv.
“Có vẻ như cả Mỹ lẫn Trung Quốc đều khó có thể khiến Iran và Israel thay đổi hướng đi”, ông Chong nói.
Điểm nóng eo biển Đài Loan
Đài Loan từ nhiều năm nay luôn là một trong những vấn đề nhạy cảm nhất trong quan hệ giữa Mỹ và Trung Quốc. Bắc Kinh coi hòn đảo này là một phần lãnh thổ cần được thống nhất, kể cả sử dụng biện pháp quân sự nếu cần. Trong khi đó, Washington vẫn duy trì chính sách “Một Trung Quốc”, song tiếp tục phát triển quan hệ với Đài Loan và cung cấp các loại vũ khí hiện đại nhằm hỗ trợ năng lực phòng vệ của hòn đảo.
Tại cuộc hội đàm, Chủ tịch Tập Cận Bình khẳng định vấn đề Đài Loan là “lằn ranh quan trọng nhất” trong quan hệ Mỹ – Trung, đồng thời cảnh báo rằng những sai lầm trong cách xử lý có thể làm gia tăng nguy cơ đối đầu, thậm chí dẫn tới xung đột giữa hai cường quốc hàng đầu thế giới.
Theo thông cáo từ phía Trung Quốc, Chủ tịch Tập Cận Bình nhấn mạnh hòa bình tại eo biển Đài Loan chỉ có thể được duy trì nếu Mỹ thể hiện lập trường phản đối “Đài Loan độc lập”.
Trong khi đó, Nhà Trắng không đề cập đến vấn đề Đài Loan trong thông cáo sau hội nghị. Tuy nhiên, trên chuyên cơ Air Force One, Tổng thống Donald Trump cho biết hai bên đã dành nhiều thời gian trao đổi về chủ đề này.
“Ông ấy có quan điểm rất cứng rắn liên quan đến Đài Loan. Tôi không đưa ra bất kỳ cam kết nào theo hướng cụ thể”, ông Trump nói.
Sau khi trở về Mỹ, ông Trump tiếp tục có phát biểu rõ ràng hơn về vấn đề này. Ông cho biết không muốn chứng kiến bất kỳ bên nào tuyên bố độc lập, đồng thời nhấn mạnh Mỹ không muốn bị kéo vào một cuộc xung đột ở khoảng cách hơn 15.000 km. Tổng thống Mỹ cũng kêu gọi cả Trung Quốc và Đài Loan cùng hạ nhiệt căng thẳng.
Ông Trump cho biết thêm ông không muốn chứng kiến xung đột bùng phát tại eo biển Đài Loan và cho rằng nếu tình hình hiện nay tiếp tục được duy trì, Trung Quốc có thể vẫn chấp nhận trạng thái đó.
Theo chuyên gia Yang thuộc ICG, phát biểu này cho thấy Washington chưa thay đổi cách tiếp cận với vấn đề Đài Loan và vẫn duy trì chính sách “mơ hồ chiến lược”. Việc ông Trump không công khai đối đầu với Chủ tịch Tập Cận Bình liên quan tới Đài Loan cũng được xem là một kết quả tích cực đối với Bắc Kinh, bởi Trung Quốc luôn coi đây là “lằn ranh đỏ” trong quan hệ với Mỹ.
Công nghệ
Công nghệ là một trong những nội dung được quan tâm nhiều nhất trước thềm hội nghị, đặc biệt xoay quanh chip bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI) và các biện pháp hạn chế xuất khẩu từ Mỹ. Việc CEO Nvidia Jensen Huang xuất hiện vào phút cuối trong phái đoàn tháp tùng ông Trump càng làm gia tăng suy đoán rằng Washington có thể xem xét nới lỏng các quy định kiểm soát với ngành bán dẫn.
Theo chuyên gia về Trung Quốc Lin Han-shen tại Asia Group, sự góp mặt của Jensen Huang, Elon Musk của Tesla và Tim Cook của Apple trong đoàn công tác cùng ông Trump không phải là điều ngẫu nhiên mà đã được tính toán từ trước.
Tuy nhiên, cuộc gặp chưa tạo ra bước tiến đáng kể nào trong lĩnh vực công nghệ. Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer cho biết trên Bloomberg TV rằng vấn đề kiểm soát xuất khẩu chip không phải nội dung trọng tâm trong các cuộc trao đổi.
Ông Trump cũng tiết lộ Washington và Bắc Kinh đã bàn về việc xây dựng các cơ chế quản lý rủi ro trong những lĩnh vực nhạy cảm như AI, y tế, dược phẩm và quân sự.
Theo giới chuyên gia, điều này cho thấy cạnh tranh công nghệ hiện đã trở thành điểm then chốt trong quan hệ Mỹ – Trung. Dù chưa xuất hiện thay đổi lớn về chính sách, việc hai bên thảo luận các biện pháp kiểm soát rủi ro vẫn được xem là tín hiệu đáng chú ý.
“Trọng tâm hiện nay không còn chỉ là thương mại, mà là cuộc cạnh tranh giành quyền kiểm soát nền tảng công nghệ của kỷ nguyên công nghiệp mới”, Luigi Gambardella, Chủ tịch ChinaEU.
Theo chuyên gia Yang, hội nghị lần này được lãnh đạo Mỹ và Trung Quốc sử dụng như cơ hội để phát tín hiệu về mong muốn duy trì đối thoại và hạn chế căng thẳng leo thang.
Yang cho rằng qua các tuyên bố từ cả hai phía, có thể thấy Washington và Bắc Kinh đều cố gắng nhấn mạnh những lĩnh vực mà hợp tác song phương vẫn mang lại lợi ích chung, đặc biệt là thương mại và kinh tế.
Stephen Olson, nhà nghiên cứu thuộc Viện ISEAS-Yusof Ishak tại Singapore, nhận định cả hai nhà lãnh đạo đều đạt được mục tiêu riêng sau cuộc gặp.
Theo ông Olson, Chủ tịch Tập muốn khẳng định Trung Quốc là đối thủ cạnh tranh ngang tầm với Mỹ và mục tiêu này đã phần nào đạt được. Trong khi đó, ông Trump cũng có thể trở về với các “thỏa thuận” để tuyên bố đó là kết quả tích cực đối với phía Mỹ.
