Nga và Trung Quốc ngày càng thắt chặt quan hệ, khi Moskva cần đầu ra cho hàng hóa và nguồn công nghệ, còn Bắc Kinh muốn đảm bảo an ninh năng lượng cũng như duy trì một đối tác chiến lược quan trọng.
Tổng thống Nga Vladimir Putin ngày 19/5 đã tới Bắc Kinh, mở đầu chuyến thăm Trung Quốc kéo dài hai ngày với trọng tâm là cuộc hội đàm cùng Chủ tịch Xi Jinping. Đây là lần thứ hai hai nhà lãnh đạo gặp nhau trong chưa đầy một năm, sau chuyến công du kéo dài 4 ngày của ông Putin tới Trung Quốc vào cuối tháng 8/2025.
Cuộc gặp diễn ra trong bối cảnh xung đột Nga – Ukraine chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, trong khi căng thẳng tại Iran tiếp tục gây biến động mạnh cho thị trường năng lượng toàn cầu. Những diễn biến này được cho là đang thúc đẩy Moskva và Bắc Kinh tăng cường quan hệ nhằm bảo vệ các lợi ích chiến lược chung.
Trong bài xã luận công bố ngày 19/5, China Daily cho rằng quan hệ Nga – Trung phản ánh định hướng hợp tác của hai quốc gia có chủ quyền nhằm phục vụ lợi ích phát triển, bảo đảm an ninh và thúc đẩy hợp tác song phương, đồng thời góp phần duy trì sự ổn định của khu vực và thế giới.
Chuyến thăm của Tổng thống Vladimir Putin lần này diễn ra vào thời điểm Nga và Trung Quốc kỷ niệm 30 năm thiết lập quan hệ đối tác hợp tác chiến lược, đồng thời đánh dấu 25 năm ký Hiệp ước Hữu nghị và Hợp tác Nga – Trung. Văn kiện này được xem là nền tảng quan trọng giúp hai nước xây dựng quan hệ song phương sau nhiều thập kỷ tồn tại tâm lý dè chừng lẫn nhau.
Trong bối cảnh liên tiếp đối mặt sức ép từ phương Tây, Nga ngày càng đẩy mạnh hợp tác với Trung Quốc trong các lĩnh vực thương mại, công nghệ và năng lượng. Ngược lại, Bắc Kinh coi Moskva là đối tác chiến lược then chốt nhằm củng cố an ninh năng lượng và mở rộng vai trò ảnh hưởng trên trường quốc tế.
Nhu cầu công nghệ và lối thoát kinh tế của Nga
Trong video công bố trước chuyến thăm, Tổng thống Nga Vladimir Putin cho biết quan hệ Nga – Trung đã đạt “mức độ hiểu biết và tin cậy lẫn nhau chưa từng có”.
Sau khi xung đột Ukraine bùng phát vào cuối tháng 2/2022, Mỹ và nhiều nước châu Âu đã áp đặt hàng loạt lệnh trừng phạt nhằm vào Nga. Trong bối cảnh phần lớn doanh nghiệp phương Tây rút lui và nhiều tuyến thương mại bị gián đoạn, Trung Quốc trở thành đối tác quan trọng giúp Nga duy trì hoạt động kinh tế và thích ứng với môi trường bị cô lập hơn trước. Kim ngạch thương mại song phương giữa hai nước đạt 237 tỷ USD vào năm 2024, gấp đôi so với năm 2020.
“Đối với Nga, chuyến công du của ông Putin mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng”, Sergei Guriev, hiệu trưởng London Business School, nhận định với CNBC. Theo ông, Nga hiện phụ thuộc đáng kể vào Trung Quốc trong các lĩnh vực công nghệ, hàng tiêu dùng và nhiều mặt hàng sản xuất.
Một báo cáo gần đây của Bloomberg cho biết Nga nhập khẩu từ Trung Quốc hơn 90% các mặt hàng công nghệ nằm trong diện bị phương Tây hạn chế. Trong số đó có nhiều linh kiện quan trọng phục vụ sản xuất máy bay không người lái (UAV) và ngành công nghiệp quốc phòng.
Trung Quốc đang là một trong những khách hàng lớn mua dầu thô, khí đốt và nhiều loại nguyên liệu của Nga, qua đó giúp Moskva bù đắp phần nào sự sụt giảm từ thị trường châu Âu trước đây. Bên cạnh đó, nhiều doanh nghiệp Trung Quốc cũng nhanh chóng tận dụng khoảng trống do các công ty phương Tây để lại để mở rộng hoạt động trong các lĩnh vực công nghệ, điện tử và viễn thông tại Nga.
Tuy nhiên, quan hệ thương mại song phương vẫn mang tính lệch pha nhất định. Dù Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của Nga, nhưng Nga chỉ chiếm khoảng 4% tổng kim ngạch thương mại của Bắc Kinh.
Trung Quốc tìm kiếm an ninh năng lượng và gia tăng ảnh hưởng địa chính trị
Ở chiều ngược lại, quan hệ với Nga cũng đem lại cho Trung Quốc nhiều lợi ích chiến lược, đặc biệt về năng lượng và vị thế địa chính trị trên trường quốc tế.
Trong bối cảnh Trung Đông tiềm ẩn nhiều bất ổn và nguy cơ gián đoạn vận chuyển qua eo biển Hormuz gia tăng, Bắc Kinh ngày càng ưu tiên các nguồn cung năng lượng ổn định bằng đường bộ. Với trữ lượng dầu khí lớn cùng đường biên giới dài hơn 4.300 km tiếp giáp Trung Quốc, Nga được xem là đối tác phù hợp để đáp ứng nhu cầu.
Ông Yury Ushakov, trợ lý phụ trách chính sách đối ngoại của Tổng thống Nga Vladimir Putin, cho biết lượng dầu thô Nga xuất khẩu sang Trung Quốc trong quý I đã tăng 35%. Theo ông Ushakov, giữa lúc Trung Đông rơi vào khủng hoảng, Nga vẫn giữ vai trò là nguồn cung năng lượng ổn định, còn Trung Quốc là thị trường tiêu thụ đáng tin cậy.
Một trong những dự án nổi bật giữa hai nước là đường ống dẫn khí “Power of Siberia 2”, với công suất dự kiến khoảng 50 tỷ m3 khí đốt mỗi năm từ Nga sang Trung Quốc. Dự án này đã được hai bên bàn thảo trong nhiều năm, nhưng hiện thu hút sự quan tâm lớn hơn khi thị trường năng lượng toàn cầu liên tục biến động.
Quan hệ với Nga cũng có ý nghĩa chiến lược đối với Trung Quốc, khi Moskva là một thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, sở hữu kho vũ khí hạt nhân lớn và giữ vai trò đáng kể trong nhiều vấn đề toàn cầu. Hai nước thường có sự phối hợp về lập trường đối ngoại và cùng phản đối điều mà họ cho là trật tự quốc tế do Mỹ chi phối.
Theo nhiều chuyên gia quan sát, xung đột tại Ukraine cũng mang lại cho Trung Quốc cơ hội theo dõi thực tế chiến tranh hiện đại, từ vai trò của máy bay không người lái (UAV) cho đến khả năng ứng phó trước các lệnh trừng phạt quy mô lớn từ phương Tây.
Nhà phân tích Bobo Lo, cựu phó đại sứ Australia tại Moskva, cho rằng quan hệ Nga – Trung hiện nay “không phải một liên minh, mà là quan hệ đối tác chiến lược mang tính linh hoạt”.
Theo ông, chính đặc điểm này giúp mối quan hệ giữa hai nước duy trì độ bền vững cao hơn so với các liên minh quân sự truyền thống, khi cả Moskva và Bắc Kinh đều không bị buộc phải đứng ra bảo vệ đối phương trong mọi tình huống.
Giới hạn trong quan hệ Nga – Trung
Dù ngày càng tăng cường hợp tác, quan hệ Nga – Trung vẫn tồn tại nhiều khác biệt đáng chú ý. Với lợi thế về quy mô kinh tế, Trung Quốc thường ở vị thế thuận lợi hơn trong các cuộc đàm phán song phương. Tuy nhiên, Bắc Kinh cũng thận trọng tránh gây sức ép quá lớn để không khiến Moskva cảm thấy bị đặt vào vị trí yếu hơn hoàn toàn.
Nhiều chuyên gia nhận định Nga hiểu rõ nguy cơ phụ thuộc ngày càng sâu vào Trung Quốc. Trong bài viết gần đây, ông Dmitry Trenin cho rằng Moskva không muốn bị xem là “đối tác phụ thuộc” hay đứng ở vai trò thấp hơn trong quan hệ với Bắc Kinh.
“Điều cốt lõi là Nga phải giữ được vị thế ngang bằng trong quan hệ với Trung Quốc và luôn nhớ rằng mình vẫn là một cường quốc”, ông Dmitry Trenin nói.
Dù vậy, thực tế cho thấy Moskva và Bắc Kinh hiện khó tìm được đối tác nào đủ khả năng thay thế vai trò của nhau. Nga cần thị trường tiêu thụ, công nghệ và một đối tác chiến lược để giảm bớt sức ép từ phương Tây. Trong khi đó, Trung Quốc cần nguồn cung năng lượng ổn định cùng một đối tác có thể hỗ trợ họ trong cuộc cạnh tranh ảnh hưởng với Mỹ.
Theo nhà phân tích Bobo Lo, quan hệ đối tác giữa Nga và Trung Quốc vẫn duy trì sự bền chặt, bởi cả hai đều hiểu đây là mối quan hệ có tầm quan trọng quá lớn để bị tổn hại.
