Arab Saudi từng tin rằng đã tiến gần đến một thỏa thuận hạt nhân mang tính lịch sử với Mỹ, nhưng tuyên bố bất ngờ của ông Trump đã khiến Riyadh đối mặt nguy cơ mọi tính toán bị đảo lộn.
Ngày 22/7, Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright và Bộ trưởng Năng lượng Arab Saudi Abdulaziz bin Salman đã ký kết thỏa thuận hợp tác về hạt nhân dân sự giữa hai nước.
Thỏa thuận trị giá hàng tỷ USD, có thời hạn kéo dài nhiều thập kỷ, cho phép các doanh nghiệp Mỹ tham gia xây dựng và vận hành các nhà máy điện hạt nhân thương mại tại Arab Saudi, bao gồm cả các cơ sở làm giàu uranium.
Riyadh đã theo đuổi thỏa thuận này trong gần hai thập kỷ. Từ thời cựu Tổng thống Barack Obama đến nay, các đời tổng thống Mỹ đều bày tỏ thiện chí thúc đẩy hợp tác, nhưng luôn gắn với hai điều kiện. Thứ nhất, thỏa thuận phải có các cơ chế bảo đảm Arab Saudi không phát triển vũ khí hạt nhân. Thứ hai, Riyadh phải tiến tới bình thường hóa quan hệ với Israel, đồng minh thân cận của Washington tại Trung Đông.
Sau khi ông Donald Trump tái đắc cử Tổng thống Mỹ vào năm 2024, giới lãnh đạo Arab Saudi tin rằng thời điểm thuận lợi để thúc đẩy thỏa thuận hạt nhân với Washington đã đến. Để củng cố quan hệ, Riyadh đã đầu tư đáng kể vào việc xây dựng mối liên kết với ông Trump và các nhân vật thân cận.
Arab Saudi đã ký các hợp đồng nhượng quyền thương hiệu với Trump Organization, có tổng giá trị ước tính lên tới hàng tỷ USD, đồng thời cam kết rót nguồn vốn lớn vào quỹ đầu tư tư nhân do Jared Kushner, con rể của ông Trump, thành lập.
Đến tuần này, những nỗ lực và khoản đầu tư đó tưởng như đã bắt đầu phát huy hiệu quả, khi triển vọng đạt được thỏa thuận hạt nhân với Mỹ trở nên rõ ràng hơn.
Hiện vẫn chưa có nhiều thông tin chi tiết về nội dung của thỏa thuận được công bố. Tuy vậy, theo Washington Post, thỏa thuận này cho phép Arab Saudi làm giàu uranium, qua đó tạo ra khả năng nước này có thể tiến tới phát triển vũ khí hạt nhân trong tương lai. Ngoài ra, thỏa thuận cũng được cho là đã không còn đặt ra yêu cầu Arab Saudi phải công nhận Israel như một điều kiện tiên quyết.
Đánh giá về diễn biến này, David Frum, nhà phân tích của The Atlantic, nhận định rằng Arab Saudi gần như đã đạt được tất cả những mục tiêu mà họ theo đuổi mà không phải đánh đổi quá nhiều. Tuy nhiên, ông cho rằng những dấu hiệu bất ổn đã xuất hiện ngay sau khi thỏa thuận được ký kết.
Tổng thống Donald Trump ngày 23/7 bất ngờ tuyên bố trên mạng xã hội rằng thỏa thuận không cho phép Arab Saudi làm giàu uranium. Ông cũng khẳng định việc thực thi thỏa thuận sẽ gắn với điều kiện Riyadh tham gia Hiệp định Abraham, tức bình thường hóa quan hệ với Israel.
Tuyên bố này ngay lập tức làm dấy lên nhiều nghi vấn và khiến giới quan sát đặt câu hỏi về mục tiêu cũng như định hướng thực sự của ông Trump đối với thỏa thuận.
CNN cho rằng tuyên bố của Tổng thống Donald Trump làm dấy lên câu hỏi liệu ông có đang muốn điều chỉnh, thậm chí đảo ngược thỏa thuận vừa được ký sau khi vấp phải sự phản đối từ nhiều nghị sĩ đảng Cộng hòa trên Fox News và các kênh truyền thông khác. Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng đây chỉ là một phát biểu mang tính ngẫu hứng, vốn không hiếm gặp ở ông Trump và có thể sẽ không dẫn đến thay đổi nào trong thực tế.
“Hiện vẫn chưa thể đưa ra kết luận chắc chắn”, nhà phân tích David Frum nhận định.
Các nguồn tin cũng cho biết ông Trump được cho là không trao đổi trước với lãnh đạo Arab Saudi khi bổ sung điều kiện mới vào thỏa thuận mà cả Washington và Riyadh trước đó đều đánh giá tích cực.
Diễn biến mới cũng khiến triển vọng thông qua thỏa thuận tại Quốc hội Mỹ trở nên khó lường. Quốc hội có quyền ngăn chặn thỏa thuận, nhưng để vượt qua quyền phủ quyết của Tổng thống, cả Hạ viện và Thượng viện đều phải đạt đa số 2/3 số phiếu. Theo David Frum, điều đó còn phụ thuộc vào việc liệu chính Tổng thống Donald Trump có thực sự muốn thỏa thuận được thông qua hay không.
Động thái thay đổi lập trường của ông Trump diễn ra trong bối cảnh không thuận lợi đối với Riyadh. Arab Saudi được cho là đang ở vào vị thế dễ bị tổn thương hơn sau khi chiến dịch của ông Trump nhằm vào Iran không đạt được mục tiêu đề ra. Theo đánh giá trong bài viết, điều này đã giúp Iran trở nên tự tin hơn và củng cố quyền kiểm soát đối với eo biển Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược kết nối hoạt động xuất khẩu dầu mỏ của Arab Saudi với thị trường thế giới.
Theo nhà phân tích David Frum, Arab Saudi đang rất cần một lá chắn an ninh đáng tin cậy. Tuy nhiên, hình ảnh của Mỹ với tư cách đồng minh đang bị đặt dấu hỏi khi Washington bị cho là thiếu nhất quán và không còn duy trì được sức răn đe như trước. Trong bối cảnh đó, Riyadh có thể xem việc phát triển năng lực hạt nhân của riêng mình là yếu tố cần thiết để bảo đảm an ninh và sự tồn tại trong một Trung Đông được mô tả là bước vào giai đoạn “hậu Mỹ”.
Nhiều người từ lâu ủng hộ thỏa thuận hạt nhân giữa Mỹ và Arab Saudi cũng cảnh báo rằng nếu Washington không sẵn sàng hợp tác, Riyadh có thể chuyển sang tìm kiếm sự hỗ trợ từ Moskva hoặc Bắc Kinh nhằm tiếp cận công nghệ hạt nhân và tăng cường quan hệ quân sự với hai cường quốc này.
Tuy nhiên, theo David Frum, những nỗ lực trước đây của Arab Saudi nhằm tìm kiếm các bảo đảm an ninh thay thế đều không đạt được kết quả như kỳ vọng.
Ông dẫn chứng việc Riyadh và Tehran ký thỏa thuận hòa giải do Trung Quốc làm trung gian vào năm 2023. Nhưng, việc Bắc Kinh duy trì quan hệ tốt với Iran vẫn không giúp Arab Saudi tránh được các cuộc tấn công bằng tên lửa từ Tehran trong những tháng gần đây.
Theo David Frum, những phương án thay thế mà Arab Saudi có thể cân nhắc cũng không thực sự khả quan. Nhiều nguồn tin cho biết Riyadh từng hỗ trợ tài chính cho chương trình phát triển hạt nhân của Pakistan trong thập niên 1990, kèm theo một thỏa thuận không chính thức rằng Arab Saudi có thể tiếp cận năng lực hạt nhân của Islamabad nếu cần thiết. Đến năm ngoái, hai nước tiếp tục củng cố quan hệ khi ký kết một hiệp ước phòng thủ chung.
Tuy Nhiên, việc đặt an ninh quốc gia dưới sự bảo trợ của Pakistan không được xem là lựa chọn hấp dẫn đối với Riyadh. Kịch bản này càng trở nên phức tạp khi Ấn Độ quốc gia có quan hệ căng thẳng với Pakistan hiện là một trong ba thị trường xuất khẩu lớn nhất của Arab Saudi và được đánh giá là một trong những thị trường tăng trưởng nhanh nhất của nước này.
Đối với Arab Saudi, thỏa thuận hạt nhân với Mỹ vẫn được xem là phương án tối ưu nhất. Tuy nhiên, Riyadh sẽ cần theo dõi liệu những phát biểu gần đây của Tổng thống Donald Trump có thực sự được hiện thực hóa trong quá trình triển khai thỏa thuận hay không.
Ngày 26/7, Thượng nghị sĩ đảng Dân chủ Chris Van Hollen cho rằng ông Trump đã “treo đầu dê bán thịt chó” khi thay đổi các điều khoản của thỏa thuận hạt nhân để gắn việc thực hiện thỏa thuận với yêu cầu Arab Saudi phải bình thường hóa quan hệ với Israel.
Về phía Riyadh, lập trường của nước này vẫn nhất quán. Arab Saudi nhiều lần khẳng định sẽ chỉ tiến tới bình thường hóa quan hệ với Israel khi có một lộ trình cụ thể và rõ ràng hướng tới việc thành lập Nhà nước Palestine.
