Ông Trump vẫn quyết định các vấn đề như thuế nhập khẩu, Quốc hội do đảng Dân chủ kiểm soát có thể tận dụng các đòn bẩy để gây sức ép, buộc tổng thống phải nhượng bộ.
Ngày 3/11, đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cả hai viện Quốc hội Mỹ sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Kết quả này mở ra giai đoạn mới trong cuộc đối đầu về chính sách kinh tế, từ thuế nhập khẩu, giá dầu đến y tế và trí tuệ nhân tạo (AI). Đây là những chính sách đang khiến nhiều cử tri quay lưng với Tổng thống Donald Trump và đảng Cộng hòa.
Về lý thuyết, Quốc hội Mỹ có thể không trực tiếp nắm quyền kiểm soát các vấn đề như thuế nhập khẩu, luật nhập cư hay quy định về môi trường và y tế. Ngay cả khi căng thẳng với Iran dịu đi, vẫn chưa thể chắc chắn eo biển Hormuz sẽ mở cửa hoàn toàn trở lại hoặc giá dầu thế giới sẽ hạ nhiệt.
Tuy nhiên, Quốc hội có quyền quyết định ngân sách và khả năng vay nợ của Mỹ. Những công cụ này tạo sức ép đáng kể, có thể được cơ quan lập pháp sử dụng để buộc ông Trump ngồi vào bàn đàm phán.
Hiện chưa rõ các lãnh đạo mới của Quốc hội sẽ ưu tiên vấn đề gì và đạt được những thỏa thuận nào. Vì vậy, chi phí sinh hoạt là nội dung trọng tâm trong chiến dịch tranh cử, nên thuế nhập khẩu, năng lượng và các vấn đề cấp bách khác có thể trở thành ưu tiên của đảng Dân chủ trong nỗ lực kiềm chế ông Trump. Cuộc đối đầu này có thể làm gia tăng bất đồng về chi tiêu công, kéo theo nguy cơ chính phủ phải đóng cửa.
Cục diện mới cũng có thể ảnh hưởng đến Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed). Dù cơ quan này hoạt động độc lập, đảng Dân chủ, với vai trò giám sát của phe chiếm đa số tại Quốc hội, nhiều khả năng sẽ thúc đẩy những biện pháp quyết liệt hơn nhằm kiềm chế lạm phát.
Đảng Dân chủ cũng hoài nghi khả năng ứng dụng AI trên diện rộng sẽ giúp giảm lạm phát. Do đó, hướng phát triển của lĩnh vực này có thể thay đổi. Đà xây dựng trung tâm dữ liệu tại các bang quan trọng như Texas có thể chững lại sau khi cử tri lựa chọn những thống đốc thuộc đảng Dân chủ, những người đã cam kết tăng cường giám sát việc mở rộng hạ tầng AI.
Christopher Hodge, kinh tế trưởng phụ trách Mỹ tại Natixis, nhận định quyền quyết định các chính sách có tác động lớn và được triển khai nhanh, như thương mại và đối ngoại, vẫn thuộc về nhánh hành pháp. Trong những lĩnh vực này, quyền hạn của Tổng thống Trump nhìn chung vẫn ít bị hạn chế.
Tuy nhiên, Hodge cảnh báo với đa số tại cả Thượng viện và Hạ viện, đảng Dân chủ có thể để chính phủ đóng cửa và không chấp thuận nâng trần nợ công nếu không đạt được nhượng bộ trong những vấn đề họ mong muốn.
Ngày 4/11, thượng nghị sĩ bang Oregon Ron Wyden, người sắp giữ chức Chủ tịch Ủy ban Tài chính Thượng viện, hé lộ các vấn đề dự kiến được thảo luận. Ông cho biết ủy ban sẽ theo đuổi kế hoạch yêu cầu giới siêu giàu và các tập đoàn nộp thuế tương xứng, xem xét cải cách y tế và khẳng định lại thẩm quyền của Quốc hội đối với chính sách thương mại của Mỹ.
Cán cân quyền lực thay đổi trong bối cảnh kinh tế Mỹ dường như vẫn duy trì sự vững vàng. Tỷ lệ thất nghiệp dao động quanh 4%, trong khi GDP quý III tăng 3,4%.
Tuy nhiên, lạm phát vẫn vượt xa mục tiêu 2% của Fed và có xu hướng tăng nhanh do cú sốc thuế nhập khẩu cùng chiến sự Trung Đông. Thời gian gần đây, việc mở rộng hạ tầng AI được ông Trump khuyến khích cũng tạo thêm áp lực lên giá cả. Dòng vốn hàng nghìn tỷ USD chảy vào lĩnh vực này đã đẩy giá vật liệu công nghiệp, chi phí lao động có tay nghề và giá điện lên cao.
Để kiềm chế lạm phát, tốc độ tăng trưởng nói trên có thể cần chậm lại. Diễn biến này cũng có thể giúp hạ chi phí vay vốn cho những doanh nghiệp đang ở thế yếu hơn so với các công ty AI hàng đầu. Ông Trump cho rằng việc nới lỏng quy định đã góp phần duy trì tăng trưởng cao mà không làm giá cả tăng lên. Tuy vậy, đảng Dân chủ có thể phản đối một số biện pháp, trong đó có việc giảm bớt yêu cầu về khí thải ôtô.
Trên thực tế, ảnh hưởng tổng thể từ các chính sách của ông Trump vẫn chưa rõ ràng. Nới lỏng quy định có thể giúp doanh nghiệp tiết giảm chi phí, nhưng phần lớn các nhà kinh tế cho rằng thuế nhập khẩu, chiến sự tại Iran và chính sách siết chặt nhập cư lại làm gia tăng áp lực lạm phát. Với quyền lực mới, đảng Dân chủ có thể tổ chức các phiên điều trần và tiến hành điều tra để xem xét kỹ những vấn đề này.
Đảng Dân chủ cũng sẽ nắm quyền quyết định về thuế và chi tiêu, qua đó ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng điều hành của ông Trump. Các dự luật cấp ngân sách cho cơ quan chính phủ có thể được xây dựng nhằm điều chỉnh hoặc thu hẹp phạm vi hoạt động của từng cơ quan. Với những vấn đề gây tranh cãi như nhập cư, hoạt động của Trung tâm Kiểm soát Dịch bệnh (CDC) hay việc bãi bỏ quy định môi trường, công cụ ngân sách có thể được sử dụng để gián tiếp thay đổi chính sách.
Ông Trump vẫn có quyền phủ quyết, trong khi đảng Dân chủ dù chiếm đa số cũng không đủ số ghế để vượt qua quyết định này. Tuy nhiên, nếu các bên không thống nhất được dự luật ngân sách, những hoạt động và khoản chi của chính phủ phụ thuộc vào nguồn ngân sách đó có thể phải tạm dừng trong thời gian chờ đàm phán.
Theo Ed Al-Hussainy, chiến lược gia lãi suất tại Columbia Threadneedle Investments, trong lịch sử, các cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ thường tạo bước ngoặt cho chính sách tài khóa.
Ông dẫn ví dụ về thỏa thuận ngân sách khi đảng Cộng hòa giành quyền kiểm soát Quốc hội trong nhiệm kỳ đầu của cựu Tổng thống Bill Clinton. Trường hợp tương tự là các đợt cắt giảm ngân sách dưới thời cựu Tổng thống Barack Obama, sau khi đảng Cộng hòa giành đa số tại Hạ viện trong cuộc bầu cử năm 2010.
Theo Al-Hussainy, thời điểm đàm phán trần nợ vào cuối năm sau sẽ tạo cơ hội lớn nhất để gây sức ép.
Việc Mỹ cần nâng trần nợ để tiếp tục đi vay mang lại cho Quốc hội thêm một đòn bẩy trong thương lượng. Các bên có thể thỏa hiệp về việc giảm chi cho chương trình bảo hiểm y tế Medicaid, cũng như những khoản trợ cấp và chính sách thuế đang thúc đẩy đầu tư vào trung tâm dữ liệu.
