Chỉ trong 5 năm, công suất của một số phân ngành hóa chất tại Trung Quốc đã tăng lên gần gấp đôi. Nước này hiện chiếm khoảng một nửa sản lượng thế giới đối với một số sản phẩm hóa chất. Diễn biến này gây thêm sức ép lên các nhà sản xuất nước ngoài và làm tăng nguy cơ ngành hóa chất trở thành mặt trận mới trong cuộc chiến thương mại của Bắc Kinh.
Tàu chở hàng của Cosco tại thành phố Đại Liên, tỉnh Liêu Ninh, Trung Quốc. Phía châu Âu cho rằng Trung Quốc là nguyên nhân khiến ngành hóa chất của khu vực gặp khó khăn.
Theo báo cáo công bố ngày 2/11 của Rhodium Group, tổ chức nghiên cứu có trụ sở tại Washington, ngành hóa chất Trung Quốc đang mở rộng sang các phân khúc có biên lợi nhuận và giá trị gia tăng cao hơn. Đây là những mảng trước kia chủ yếu do các doanh nghiệp nước ngoài chi phối. Diễn biến này làm tăng nguy cơ căng thẳng thương mại giữa Trung Quốc với Liên minh châu Âu (EU) và Mỹ.
Jeremy Smith, chuyên gia phân tích tại Rhodium Group và là tác giả báo cáo, cho biết các nhà sản xuất Trung Quốc đang từng bước thay thế đối thủ nước ngoài ở nhiều công đoạn sản xuất và kênh cung ứng. Rhodium Group thực hiện báo cáo theo đặt hàng của Phòng Thương mại Mỹ.
Theo ông Smith, xuất khẩu của Trung Quốc sang các nền kinh tế phát triển đang tăng. Ngay tại thị trường nội địa, doanh nghiệp nước này cũng nhanh chóng thay thế hàng nhập khẩu, đồng thời vượt qua các đối thủ lâu năm tại những thị trường mới nổi có tốc độ tăng trưởng nhanh hơn.
Ngành hóa chất đang trở thành một trong những tâm điểm của các tranh chấp xoay quanh thặng dư thương mại của Trung Quốc. Thặng dư thương mại của nước này trong năm 2026 được dự báo sẽ vượt mức kỷ lục 1.200 tỷ USD của năm 2025.
Lo ngại các nhà sản xuất Trung Quốc có lợi thế chi phí sẽ lấn át ngành hóa chất trong khối, EU đã khởi xướng ba cuộc điều tra chống bán phá giá đối với hàng nhập khẩu từ Trung Quốc vào tháng 9/2026. Bắc Kinh bác bỏ cáo buộc dung túng tình trạng dư thừa công suất công nghiệp và đáp trả bằng một cuộc điều tra chống bán phá giá đối với một loại hóa chất nhập khẩu từ châu Âu, được dùng để sản xuất thuốc nhuộm và dược phẩm.
Khối lượng xuất khẩu một số mặt hàng hóa chất của Trung Quốc qua các năm.
Bộ Thương mại Trung Quốc chưa đưa ra phản hồi ngay sau khi nhận được đề nghị bình luận về báo cáo.
Vào tháng 7/2026, cơ quan này từng lên tiếng bảo vệ đà tăng xuất khẩu của Trung Quốc, bao gồm các mặt hàng hóa chất. Theo Bộ, hàng hóa Trung Quốc có lợi thế cạnh tranh một phần vì khủng hoảng năng lượng đã đẩy chi phí sản xuất của ngành hóa chất và các ngành công nghiệp khác tại châu Âu lên cao.
Tuy nhiên, báo cáo của Rhodium Group chỉ ra rằng ngành hóa chất Trung Quốc còn hưởng lợi từ chính sách công nghiệp và các khoản trợ cấp của chính phủ. Sau khi thị trường bất động sản sụp đổ, Bắc Kinh đẩy mạnh đầu tư vào lĩnh vực sản xuất để hỗ trợ tăng trưởng kinh tế và củng cố khả năng chống chịu của nền công nghiệp.
Trong giai đoạn 2020–2025, sản lượng nhiều nguyên liệu chủ chốt dùng để sản xuất nhựa tăng mạnh. Sản lượng styrene tăng 97%, ethylene tăng 80%, polyethylene tăng 75% và polypropylene tăng 71%. Mức tăng của polyvinyl chloride (PVC) là 15%.
Trung Quốc xuất khẩu chưa đến 10% tổng sản lượng hóa chất, song lượng hàng bán ra nước ngoài đang tăng nhanh. Trong giai đoạn 2020–2025, xuất khẩu bốn sản phẩm hóa dầu gồm styrene, polyethylene, polypropylene và PVC tăng bình quân hơn 40% mỗi năm.
Tại Ấn Độ, thị phần PVC có xuất xứ từ Trung Quốc tăng mạnh từ 3% năm 2020 lên 45% năm 2025. Cùng kỳ, thị phần gộp của Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan tại thị trường này giảm từ 56% xuống 34%.
Năng lực sản xuất hóa chất của Trung Quốc tăng mạnh
Công suất sản xuất hằng năm của một số sản phẩm tiêu biểu (triệu tấn)
Châu Âu xem Trung Quốc là một trong những yếu tố khiến ngành hóa chất của khu vực gặp khó khăn. Tổng công suất của các cơ sở sản xuất hóa chất dự kiến đóng cửa tại châu Âu tăng gần gấp sáu lần, từ 2,9 triệu tấn năm 2022 lên 17,2 triệu tấn năm 2025. Riêng trong năm 2025, con số này đã tăng gấp đôi.
Theo ông Smith, hóa chất giá rẻ từ Trung Quốc đang tạo áp lực lên giá tại nhiều thị trường khác. Sức ép này lan tới cả những thị trường không nhập khẩu trực tiếp hóa chất từ Trung Quốc, do tác động đến hoạt động sản xuất ở các khâu sau trong chuỗi giá trị.
Ông Smith cho biết hóa chất Trung Quốc còn đi vào các thị trường khác một cách gián tiếp khi được dùng để sản xuất nhiều mặt hàng ở các khâu sau của chuỗi sản xuất, từ thiết bị điện tử, ô tô đến đồ gia dụng.
Sản lượng và xuất khẩu tăng mạnh, lợi nhuận của ngành hóa chất Trung Quốc đã suy giảm trong 4 năm qua. Theo báo cáo, 31% doanh nghiệp sản xuất hóa chất và 29% doanh nghiệp sản xuất nhựa, cao su đang thua lỗ. Tồn kho tăng mạnh trong cả ba ngành, gây thêm áp lực giảm giá bán.
Theo báo cáo, Trung Quốc đã thu hẹp đầu tư trong khuôn khổ chiến dịch kiềm chế cạnh tranh nội bộ quá mức, còn gọi là “anti-involution”. Việc cắt giảm chủ yếu tác động đến các dự án xây dựng nhà máy mới, trong khi công suất hiện có hầu như chưa được cắt giảm.
Ông Joerg Wuttke, đối tác tại công ty tư vấn DGA Group, cho rằng khó khăn nằm ở vai trò nền tảng của ngành hóa chất đối với nhiều ngành công nghiệp khác. Theo ông, nếu loại bỏ hoạt động sản xuất ở thượng nguồn, nhiều cơ hội phát triển ở các khâu hạ nguồn cũng sẽ biến mất.
Theo ông Wuttke, châu Âu muốn tránh phụ thuộc nhiều hơn vào Trung Quốc và Mỹ, trong đó Mỹ cũng là một nước xuất khẩu hóa chất lớn. Trong khi đó, cú sốc năng lượng toàn cầu đang làm tăng giá nguyên liệu đầu vào của ngành hóa chất, nhất là các nguyên liệu có nguồn gốc từ nhiên liệu hóa thạch.
Ông Wuttke ví tình thế hiện nay như một “cơn bão hoàn hảo” và đặt câu hỏi liệu ngành hóa chất châu Âu có thể cạnh tranh ra sao khi giá khí đốt tại khu vực này cao gấp 6 lần mức giá ở Mỹ.
