Quyết định sa thải hàng loạt chuyên gia an ninh và thay đổi chính sách của Tổng thống Trump đang dấy lên lo ngại rằng Mỹ có thể rơi vào thế bất lợi trong các cuộc đàm phán quốc tế.
Trong nhiều thập kỷ, các tổng thống Mỹ vẫn dựa vào đội ngũ chuyên gia chính sách đối ngoại hùng hậu để hỗ trợ họ đối phó với những cuộc đàm phán phức tạp giữa các xung đột căng thẳng trên toàn cầu. Tuy nhiên, Tổng thống Donald Trump lại chọn một hướng đi khác: ông thẳng tay loại bỏ họ.
Hiện tại, khi Tổng thống Trump bước vào nỗ lực đàm phán được xem là thách thức nhất trong nhiệm kỳ nhằm chấm dứt xung đột tại Ukraine ông đã gạt bỏ phần lớn bộ máy vốn được lập ra để cung cấp thông tin về Tổng thống Nga Vladimir Putin.
Ông Trump đã cắt giảm hơn một nửa nhân sự tại Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ (NSC) – nơi quy tụ các chuyên gia phân tích định hình chính sách đối ngoại của Washington suốt nhiều thập kỷ. Đồng thời, ông cũng sa thải hàng loạt chuyên gia thuộc các cơ quan tình báo do liên quan đến cuộc điều tra kéo dài gần 10 năm về nghi vấn Nga can thiệp bầu cử Mỹ năm 2016.
Tổng thống Mỹ cho rằng các chuyên gia này thuộc “nhà nước ngầm” đang tìm cách ngăn cản chương trình nghị sự của chính quyền. Ông đồng thời bày tỏ niềm tin rằng mối quan hệ cá nhân với lãnh đạo Nga có thể giúp đạt được thỏa thuận chấm dứt xung đột tại Ukraine.
“Tôi tin ông ấy muốn ký kết một thỏa thuận vì tôi, các bạn hiểu chứ, dù nghe có vẻ khó tin”, Tổng thống Trump phát biểu với Tổng thống Pháp Emmanuel Macron tại Nhà Trắng hồi đầu tuần.
Khi Nga tăng cường các đợt tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái (UAV) vào Ukraine, ông Trump lựa chọn dựa vào chính bản thân và một nhóm đồng minh thân cận, bao gồm cả những người bạn trong giới kinh doanh, để xây dựng chiến lược ứng phó với Moskva.
Động thái này phản ánh một mô hình điều hành mà trong đó, Tổng thống tái cấu trúc bộ máy chính quyền nhằm hiện thực hóa các mục tiêu cá nhân, thay vì trao quyền cho các quan chức, chuyên gia và cố vấn tranh luận hay đưa ra những khuyến nghị độc lập.
Tổng thống đánh giá những nỗ lực ngoại giao gần đây nhằm chấm dứt xung đột Ukraine đã mang lại hiệu quả đáng kể, song về công khai, khả năng đạt được một lệnh ngừng bắn hay thỏa thuận hòa bình vẫn còn khá xa.
Theo một quan chức Nhà Trắng, ông Trump tạo ra kết quả bằng cách thúc đẩy các cuộc đàm phán trực tiếp giữa các nguyên thủ quốc gia, thay cho cách tiếp cận truyền thống của những người tiền nhiệm vốn dựa vào hàng trăm chuyên gia và cố vấn. Quan chức này cũng tiết lộ rằng Steve Witkoff, đặc phái viên của ông Trump, đã dành nhiều giờ để trao đổi với Tổng thống Putin.
Ngay từ những ngày đầu nhiệm kỳ đầu tiên, Tổng thống Trump đã thể hiện sự hoài nghi sâu sắc đối với NSC, cho rằng cơ quan được coi là “bộ não” về an ninh quốc gia này đang tìm cách làm suy yếu ông.
Cuộc “thanh lọc” NSC lần này do Robert O’Brien, cựu Cố vấn An ninh Quốc gia, đề xuất với lý do cơ quan này cần được cải tổ để phục vụ hiệu quả hơn các mục tiêu chính sách của Tổng thống.
“Trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, khi chúng tôi cắt giảm một nửa nhân sự hoạch định chính sách tại NSC vốn đã phình to không cần thiết dưới thời Obama cơ quan này trở nên hiệu quả hơn, chấm dứt tình trạng rò rỉ thông tin và mang lại nhiều thành tựu chính sách quan trọng cho Tổng thống,” O’Brien cho biết.
“Việc tinh giản nhân sự trong nhiệm kỳ thứ hai cũng đem lại kết quả tương tự,” ông nói thêm, dẫn chứng bằng hội nghị thượng đỉnh giữa Tổng thống Trump và Tổng thống Putin tại Alaska, cùng cuộc gặp với Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky và các nhà lãnh đạo châu Âu tại Nhà Trắng.
Nỗ lực cắt giảm đội ngũ chuyên gia tiếp tục được thúc đẩy trong tuần qua khi Giám đốc Tình báo Quốc gia Tulsi Gabbard tuyên bố sẽ thu hồi quyền tiếp cận thông tin mật của 37 quan chức đương nhiệm và cựu quan chức, trong đó ít nhất ba người hiện đang phụ trách các vấn đề liên quan đến Nga.
Ngay sau đó, bà cũng thông báo kế hoạch gần như đóng cửa hoàn toàn Trung tâm Ảnh hưởng Ác ý Nước ngoài cơ quan do Quốc hội thành lập nhằm điều phối hoạt động tình báo giám sát sự can thiệp từ Nga và các quốc gia khác.
Năm ngoái, trung tâm này đã tổ chức nhiều cuộc họp với truyền thông và quan chức chính quyền nhằm cảnh báo về các mối đe dọa từ bên ngoài đối với cuộc bầu cử Mỹ. Nhưng, nhiều thành viên Cộng hòa phản đối quan điểm cho rằng cử tri của họ bị Nga tác động, dẫn đến việc chính quyền Trump thu hẹp phần lớn các hoạt động giám sát và cảnh báo về những chiến dịch ảnh hưởng từ nước ngoài.
Hạ nghị sĩ Jim Himes, thành viên cấp cao của đảng Dân chủ tại Ủy ban Tình báo Hạ viện, cho biết các chuyên gia tình báo đang bị buộc rời nhiệm sở, và những người còn ở lại “đã nhận được thông điệp rõ ràng” về những gì họ nên phát biểu.
Ông cho rằng năng lực “thu thập thông tin và phân tích độc lập” của cộng đồng tình báo đang bị suy yếu một cách có chủ đích, điều này “chắc chắn sẽ khiến đất nước chúng ta kém an toàn và ít tự do hơn”.
“Chính quyền hiện vận hành mà không có sự tham gia của các chuyên gia,” Evelyn N. Farkas, Giám đốc điều hành Viện McCain thuộc Đại học Bang Arizona, nhận định, đồng thời lưu ý rằng những chuyên gia an ninh quốc gia bị sa thải “từng nắm giữ lượng lớn thông tin tình báo liên quan đến Nga”.
Các quan chức cấp cao của chính quyền Trump bác bỏ cáo buộc về việc loại bỏ nhiều chuyên gia am hiểu Nga, khẳng định các đợt sa thải hiện chỉ nhắm đến những nhà phân tích bị đánh giá là kém năng lực theo nhận định của bà Gabbard. Họ cũng cho rằng việc quá tập trung vào Moskva mà bỏ qua các vấn đề đối ngoại khác là một hướng đi sai lầm.
Joel Willett, cựu sĩ quan Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) và từng làm việc tại NSC, là một trong 37 người bị thu hồi quyền tiếp cận thông tin mật trong tuần qua, đồng nghĩa ông không còn đủ điều kiện tham gia các hợp đồng tuyệt mật của chính phủ.
Trong một bài đăng trên mạng xã hội, Laura Loomer một nhân vật theo thuyết âm mưu cánh hữu cho biết bà đã tố cáo Willett vì ông từng ký vào thư kêu gọi luận tội Tổng thống Trump năm 2019, đồng thời tiết lộ ông Willett đang cân nhắc tranh cử để giành đề cử của đảng Dân chủ cho ghế thượng nghị sĩ bang Kentucky, vị trí sẽ do thượng nghị sĩ Mitch McConnell, cựu lãnh đạo phe Cộng hòa, để lại.
Willett khẳng định bài đăng của bà Loomer trên mạng xã hội chứa nhiều thông tin sai lệch. Ông nhấn mạnh vấn đề nghiêm trọng hơn là việc loại bỏ các chuyên gia về Nga cùng những lĩnh vực an ninh quốc gia khác sẽ gây trở ngại lớn cho chính phủ Mỹ trong công tác cố vấn cho Tổng thống.
Willett từng làm việc tại NSC dưới thời Tổng thống Barack Obama. Ông bày tỏ sự thất vọng trước việc Ngoại trưởng Marco Rubio, đồng thời là quyền Cố vấn An ninh Quốc gia, đã cắt giảm quy mô của cơ quan này.
“Chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên kết nối phức tạp với các mối đe dọa toàn cầu biến động không ngừng,” ông nói. “Tôi luôn trân trọng việc chính phủ có những chuyên gia giàu kinh nghiệm, tận tâm và để Tổng thống có thể tham khảo ý kiến của họ trong quá trình hoạch định chính sách. Thế nhưng, tôi cho rằng những gì đang diễn ra cho thấy một chính quyền không thực sự coi trọng chuyên môn, bởi Tổng thống tin rằng bản thân ông mới là người nắm rõ mọi điều.”
Thượng nghị sĩ Dân chủ Mark Warner, Phó Chủ tịch Ủy ban Tình báo Thượng viện, bày tỏ lo ngại rằng chính quyền đang đánh mất những chuyên gia mà đất nước rất cần trong giai đoạn then chốt hiện nay.
“Moskva vẫn là một trong những đối thủ đáng gờm nhất của chúng ta,” Warner nói, cáo buộc Nga can thiệp vào bầu cử và liên tục thực hiện các cuộc tấn công mạng nhằm vào Mỹ. “Ngay lúc chúng ta cần những chuyên gia xuất sắc nhất ở tuyến đầu, chính quyền lại loại bỏ họ vì nhiều lý do, tước đi quyền tiếp cận thông tin của họ và khiến người dân Mỹ kém an toàn hơn.”
Danh sách nhân sự bị sa thải do bà Gabbard công bố còn có một nhà phân tích cấp cao của CIA chuyên về Nga. Tại Hội đồng Tình báo Quốc gia cơ quan điều phối phân tích tình báo trực thuộc văn phòng của bà quyền Chủ tịch và cấp phó của hội đồng này đã bị miễn nhiệm từ đầu năm nay.
Tuần trước, bất chấp sự phản đối từ nhiều quan chức cấp cao, bà Gabbard vẫn ra lệnh sa thải một chuyên gia khoa học dữ liệu cấp cao của Cơ quan An ninh Quốc gia Mỹ (NSA). Các cựu quan chức cảnh báo rằng quyết định này có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng của NSA trong việc bắt kịp các tiến bộ công nghệ của Trung Quốc về mã hóa, điện toán lượng tử và trí tuệ nhân tạo.
Nhà khoa học này bị sa thải chỉ vì từng đảm nhận một vị trí tình báo cấp cao, phụ trách theo dõi các chiến dịch trên không gian mạng vào năm 2016, thời điểm bản báo cáo đánh giá chiến dịch can thiệp của Nga vào bầu cử tổng thống Mỹ được soạn thảo.
Cựu sĩ quan CIA Marc Polymeropoulos, người từng chỉ huy các chiến dịch bí mật của cơ quan tại châu Âu và Nga, cho biết ngoài việc buộc hàng loạt chuyên gia phải ra đi, các động thái từ chính quyền còn kéo theo nhiều hệ lụy khác.
“Điều khiến tôi lo lắng là sự thờ ơ đối với tính khách quan trong công tác phân tích,” Polymeropoulos phát biểu.
Ông cho rằng Tổng thống Trump không muốn tiếp nhận các báo cáo tình báo về hoạt động của Nga, trong khi bà Loomer lại tìm mọi cách loại bỏ khỏi chính quyền những quan chức an ninh quốc gia từng tham gia các công việc liên quan đến Nga.
“Nguyên tắc cốt lõi rằng cộng đồng tình báo phải nói sự thật với các nhà lãnh đạo đã bị đánh mất khi mọi thứ bị chính trị hóa quá mức,” Polymeropoulos nhấn mạnh. “Điều này chắc chắn sẽ dẫn đến những hệ quả nghiêm trọng.”
