Ông Zelensky đang đối mặt với thời điểm nhạy cảm nhất trong sự nghiệp lãnh đạo, khi các cáo buộc tham nhũng làm rung chuyển nội bộ và sức ép tìm kiếm thỏa thuận với Nga ngày càng tăng.
Việc Chánh văn phòng Andriy Yermak tuyên bố từ chức ngày 28/11 được xem là một cú tác động lớn đối với Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky. Nhà lãnh đạo Ukraine khẳng định Yermak, cộng sự thân cận nhiều năm, đã làm hết khả năng để bảo vệ lợi ích quốc gia, nhưng việc rời vị trí là cần thiết nhằm tránh tạo thêm “tin đồn và suy đoán”.
Những “nghi vấn” mà ông Zelensky đề cập liên quan đến cáo buộc Yermak có liên hệ với vụ tham nhũng quy mô 100 triệu USD tại tập đoàn năng lượng hạt nhân Energoatom. Ngày 28/11, Cục Chống tham nhũng Quốc gia Ukraine (NABU) phối hợp cùng Văn phòng Công tố Chuyên trách Chống tham nhũng (SAPO) đã tiến hành khám xét tư gia của Yermak.
Theo chuyên gia chính trị Volodymyr Fesenko, việc Yermak rời chức chẳng khác nào khiến ông Zelensky mất đi “cánh tay phải”. Đây là cú đau thực sự cả về tinh thần lẫn cảm xúc, bởi sự vắng mặt của Yermak chắc chắn tạo ra khoảng trống lớn với Tổng thống khi ông này luôn là người đồng hành sát cánh trong suốt thời gian qua.
Yermak vốn là cựu nhà sản xuất phim, đồng thời là bạn thân và cộng sự trung thành của ông Zelensky trong nhiều năm. Ông đóng vai trò quan trọng trong việc định hình chiến dịch tranh cử của Zelensky năm 2019. Được bổ nhiệm làm chánh văn phòng từ năm 2020, Yermak được xem là nhân vật có ảnh hưởng lớn thứ hai tại Ukraine và nhận được sự tin tưởng tuyệt đối từ Tổng thống.
Hiện tại, Tổng thống Ukraine phải đối diện câu hỏi lớn: sau khi Yermak rời đi, ông sẽ duy trì sự kỷ luật chính trị và giữ vững quyền kiểm soát bộ máy nhà nước bằng cách nào.
Yermak được biết đến là người quyết đoán, cứng rắn và duy trì kỷ luật rất chặt chẽ. Trước đây, quyền lực của ông Zelensky trong nội bộ được củng cố phần lớn nhờ “bàn tay sắt” của Yermak, đến mức nhiều người dân Ukraine còn gọi đó là “thời kỳ Yermak”. Phần lớn các quyết định bổ nhiệm nhân sự cấp cao tại Ukraine được cho là có dấu ấn và tầm ảnh hưởng từ Yermak.
Tuy nhiên, làn sóng bê bối tham nhũng đã lan đến cả những người nằm trong nhóm thân tín của Tổng thống Zelensky. Đầu tháng trước, Bộ trưởng Tư pháp và Bộ trưởng Năng lượng Ukraine đã phải từ nhiệm do vướng nghi án tham nhũng. Khi ấy, ông Zelensky vẫn chưa có động thái đối với Yermak, dù các cáo buộc về vai trò của vị cố vấn này ngày một tăng lên.
Tuy nhiên, sức ép ngày một lớn đã khiến vị thế của Yermak sụp đổ, đồng thời tạo cú đánh mạnh vào uy tín của Tổng thống Zelensky. Giới quan sát nhận định rằng vụ bê bối này có nguy cơ làm suy giảm niềm tin của công chúng Ukraine đối với tầng lớp lãnh đạo, khi nhiều người tin rằng một số quan chức cấp cao đã “ăn chặn” ngân sách quốc phòng và năng lượng trong lúc binh sĩ thiếu thốn khí tài còn người dân phải chịu cảnh mất điện liên miên.
Việc để người phụ tá thân cận như Yermak rời cương vị được xem là động thái nhằm giúp ông Zelensky khẳng định Kiev đang kiên quyết chống tham nhũng và củng cố niềm tin xã hội vào chính quyền, trong bối cảnh đất nước vẫn căng thẳng vì xung đột với Nga.
Trong thông điệp đăng tối 28/11, ông cảnh báo rằng Nga đang chờ Ukraine sơ hở. Ông nhấn mạnh: “Chúng ta sẽ không để điều đó xảy ra. Nếu tinh thần đoàn kết rạn nứt, chúng ta có thể mất tất cả từ con người, đất nước cho đến tương lai phía trước”.
Ngày 29/11, các lãnh đạo Ukraine tiếp tục kêu gọi đồng lòng khi Kiev hứng chịu đợt oanh kích kéo dài gần 10 giờ. Ngoại trưởng Andrii Sybiha cho biết: “Đây là cách Nga phản ứng trước mọi nỗ lực tìm kiếm hòa bình. Moskva muốn phá hủy Ukraine và gây rối loạn cho toàn châu Âu. Chúng ta chỉ có thể ngăn điều đó bằng sự thống nhất và sức mạnh tập thể”.
Ukraine đang vướng vào những rối ren nội bộ đúng lúc Mỹ liên tục gia tăng sức ép yêu cầu Kiev tiến tới một thỏa thuận kết thúc cuộc xung đột với Nga. Việc Yermak rời chức được xem như động thái giảm thiểu nguy cơ Nga hay Mỹ khai thác bê bối tham nhũng để thúc ép Ukraine chấp nhận phương án hòa bình còn nhiều tranh cãi.
Tuy nhiên, điều đó cũng đồng nghĩa ông Zelensky đánh mất một nhân vật then chốt trên bàn thương lượng. Yermak vốn là gương mặt có tầm ảnh hưởng lớn trong các nỗ lực tìm kiếm lối thoát cho chiến sự. Dáng người cao to và sự xuất hiện thường xuyên bên cạnh Tổng thống khiến ông trở thành nhân vật nổi bật cả ở Kiev lẫn trong mắt các quốc gia phương Tây.
Chỉ vài ngày trước khi tuyên bố rời chức, Yermak đã gặp Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio tại Geneva (Thụy Sĩ) để thảo luận lại bản đề xuất hòa bình gồm 28 điều khoản. Bản dự thảo ban đầu do Washington đưa ra bị đánh giá là chứa nhiều điểm nghiêng về phía Nga, chẳng hạn như yêu cầu Kiev rút lực lượng khỏi khu vực miền đông, từ bỏ mục tiêu gia nhập NATO và thu hẹp quy mô quân đội.
Tổng thống Zelensky cho biết tiến trình thương lượng vẫn diễn ra bình thường dù Yermak rời nhiệm sở. Ông cũng thông báo Rustem Umerov, Chủ tịch Hội đồng An ninh Quốc gia, sẽ đảm nhiệm vị trí trưởng đoàn đàm phán thay cho Yermak.
Tuy nhiên, theo chuyên gia Bohdan Nahaylo của Kyiv Post, quyết định này gây nhiều băn khoăn khi chính quyền Ukraine dường như đặt nặng yếu tố trung thành hơn là chuyên môn. Ông nhấn mạnh rằng vị trí này đòi hỏi một nhà ngoại giao lão luyện và có uy tín của Ukraine.
Việc lựa chọn Umerov càng trở nên nhạy cảm khi ông từng có quan hệ làm ăn với Yermak và bản thân cũng vướng nghi vấn về tài sản cá nhân. Tháng 9 vừa qua, Trung tâm Hành động Chống tham nhũng cho biết gia đình Umerov sở hữu 8 bất động sản cao cấp tại Mỹ nhưng chỉ kê khai 3 trong số đó, đồng thời kêu gọi mở cuộc điều tra làm rõ.
Một số nhà vận động chống tham nhũng cảnh báo rằng cả Yermak lẫn Umerov đều có thể đối mặt nguy cơ xung đột lợi ích khi tham gia đàm phán. Họ lo ngại các điều khoản ân xá tội danh trong thời chiến có thể tác động đến quá trình xử lý các cáo buộc nhắm vào hai quan chức này.
Alexander Mercouris, nhà phân tích chính trị người Anh, cho rằng bê bối tham nhũng cùng việc ông Zelensky mất đi “cánh tay phải” Yermak chỉ là phần nổi của một cuộc khủng hoảng chính trị sâu rộng hơn ở Ukraine. Theo ông, đây không chỉ là khó khăn đối với cá nhân Tổng thống Zelensky mà còn là mối đe dọa đối với toàn bộ hệ thống chính trị của nước này.
Mercouris nhận định sự chia rẽ trong nội bộ giới lãnh đạo Ukraine đang gia tăng đúng lúc Nga liên tục ghi nhận bước tiến trên chiến trường và sức ép từ Mỹ ngày một lớn. Ông cảnh báo điều này có thể khiến “Zelensky suy yếu vị thế, tạo cơ hội để Nga gia tăng ưu thế quân sự”.
Tuy nhiên, chuyên gia Fesenko đưa ra quan điểm lạc quan hơn. Ông đánh giá Tổng thống Zelensky là người có khả năng xoay chuyển nhanh và những gì đang diễn ra chỉ là “một thử thách nặng nề, nhưng không phải thảm họa”.
