Quan hệ giữa Bắc Kinh và Tokyo vẫn trong tình trạng đình trệ và được dự đoán có thể lạnh giá trong thời gian dài sau tuyên bố của Thủ tướng Takaichi về vấn đề Đài Loan.
Ngày 7/11, Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi tuyên bố rằng nếu xảy ra một cuộc tấn công nhằm vào Đài Loan và tình hình tạo ra mối đe dọa trực tiếp đối với Nhật Bản, Tokyo có thể điều động Lực lượng Phòng vệ. Đảo Đài Loan chỉ cách Yonaguni điểm cực nam của Nhật Bản – khoảng 100 km.
Phát biểu này ngay lập tức làm bùng lên căng thẳng nghiêm trọng nhất giữa hai nước trong nhiều năm. Bắc Kinh luôn coi Đài Loan là bộ phận không thể tách rời của lãnh thổ Trung Quốc và khẳng định sẵn sàng dùng mọi biện pháp để đạt mục tiêu thống nhất. Giới lãnh đạo Trung Quốc nhiều lần nhấn mạnh không loại trừ khả năng sử dụng vũ lực, dù họ vẫn ưu tiên con đường đối thoại và thống nhất hòa bình.
Trung Quốc đã phản ứng quyết liệt bằng loạt biện pháp gây sức ép lên nền kinh tế lớn thứ tư thế giới, từ siết hoạt động du lịch, ngừng nhập hải sản đến hủy bỏ nhiều cuộc họp và chương trình giao lưu văn hóa với Nhật Bản. Giới phân tích cho rằng Thủ tướng Takaichi sẽ phải đối mặt với nhiều trở ngại khi tìm cách làm dịu quan hệ với Bắc Kinh.
Bắc Kinh đưa ra yêu cầu trọng tâm: Thủ tướng Nhật Bản phải thu hồi phát ngôn của mình. Tuy nhiên, theo hai quan chức Tokyo am tường sự việc, đây là điều bà Takaichi khó thể chấp nhận. “Lẽ ra bà ấy không nên nói như vậy, nhưng phát biểu đó không sai,” một quan chức cho biết. “Chúng tôi không thể rút lại lời nói ấy.”
Các khảo sát cho thấy phát biểu gần đây hầu như không ảnh hưởng đến mức độ ủng hộ dành cho Thủ tướng Takaichi trong nước.
Người phát ngôn Văn phòng Thủ tướng khẳng định rằng những lời bình luận của bà Takaichi không làm thay đổi quan điểm hiện tại của chính phủ. “Nhật Bản vẫn duy trì thiện chí và sẵn sàng thúc đẩy đối thoại với Trung Quốc dưới nhiều hình thức,” ông nhấn mạnh.
Trước đây, các thủ tướng Nhật thường tránh đề cập khả năng dùng biện pháp quân sự liên quan tới vấn đề Đài Loan, phù hợp với cách tiếp cận “mập mờ chiến lược” mà Washington – đồng minh an ninh chủ chốt của Tokyo – cũng duy trì.
“Bà Takaichi đã tự đặt mình vào một tình thế khó xử và hiện gần như không có cách giải quyết ngay lập tức,” Jeremy Chan, chuyên gia cấp cao về Đông Bắc Á tại Eurasia Group, đánh giá.
Từng là nhà ngoại giao Mỹ làm việc tại cả Trung Quốc lẫn Nhật Bản, Chan nhận định rằng với những tín hiệu căng thẳng hiện nay, quan hệ giữa hai nền kinh tế lớn của châu Á có thể sẽ phải trải qua “một mùa đông kéo dài” trong suốt nhiệm kỳ của Thủ tướng Takaichi.
Bắc Kinh cũng đã phủ nhận khả năng diễn ra một cuộc gặp mang tính hạ nhiệt giữa bà Takaichi và Thủ tướng Trung Quốc Lý Cường bên lề hội nghị G20 tại Nam Phi cuối tuần này.
Một số chuyên gia so sánh tình hình hiện nay với cuộc khủng hoảng năm 2012, khi Nhật Bản quyết định quốc hữu hóa các đảo tranh chấp với Trung Quốc, dẫn tới làn sóng biểu tình chống Nhật lan rộng khắp đại lục. Khi đó, lãnh đạo hai nước đã không gặp mặt trong suốt hai năm rưỡi.
Takahide Kiuchi, kinh tế trưởng tại Viện Nghiên cứu Nomura, cảnh báo rằng nếu đà suy giảm quan hệ kéo dài tương tự, tổn thất kinh tế với Nhật Bản sẽ rất lớn. Ông ước tính riêng việc du khách Trung Quốc ngừng tới Nhật có thể khiến Tokyo mất hơn 14 tỷ USD mỗi năm.
Quan chức Nhật Bản giấu tên cho hay mối lo lớn nhất của Tokyo hiện nay là khả năng Bắc Kinh siết chặt nguồn cung các khoáng sản chiến lược, vốn được sử dụng trong nhiều sản phẩm từ thiết bị điện tử đến ôtô. Dù Nhật Bản đã cố gắng đa dạng hóa, Capital Economics cho biết Trung Quốc vẫn cung cấp khoảng 60% lượng đất hiếm mà nước này nhập khẩu.
Marcel Thieliant, phụ trách khu vực châu Á của Capital Economics, nhận định rằng nếu xảy ra một làn sóng tẩy chay hàng Nhật trên quy mô lớn tại Trung Quốc như năm 2012, doanh số bán hàng của Nhật Bản có thể sụt giảm tương đương khoảng 1% GDP, tạo áp lực nặng nề lên ngành công nghiệp ôtô – lĩnh vực trụ cột của nền kinh tế.
Những nỗ lực của Tokyo nhằm hạ nhiệt căng thẳng hiện nay lại vô tình làm nổi bật mức độ rạn nứt trong quan hệ song phương. Tại Bắc Kinh, ngày 11/11, Vụ trưởng Vụ châu Á của Bộ Ngoại giao Trung Quốc, ông Lưu Kim Tùng, đã tiếp ông Masaaki Kanai lãnh đạo Vụ châu Á và châu Đại Dương thuộc Bộ Ngoại giao Nhật Bản – và mô tả cuộc trao đổi là “rất nghiêm trọng”. Tóm tắt cuộc gặp cho thấy cả hai phía đều nhắc lại những bất bình của mình.
Theo truyền thông nhà nước Trung Quốc, ngay cả trang phục của ông Lưu trong buổi tiếp cũng mang tính biểu tượng cứng rắn. Chiếc áo không cổ, cài 5 cúc mà ông lựa chọn gợi nhớ đến phong trào sinh viên Trung Quốc năm 1919 phản đối chủ nghĩa đế quốc Nhật Bản.
Hình ảnh do truyền hình Trung Quốc công bố sau cuộc họp cho thấy ông Lưu đứng cạnh phía đại diện Nhật Bản trong tư thế hai tay đút túi.
Chuyên gia Chan của Eurasia Group nói: “Trung Quốc vốn quen tiến hành phần lớn hoạt động ngoại giao trong kín đáo và họ rất thành thạo điều đó. Việc thể hiện thái độ như vậy ngay trước máy quay cho thấy họ muốn cả thế giới chứng kiến thông điệp mà họ gửi đi.”
Trung Quốc tiếp tục gia tăng chỉ trích nhằm vào Thủ tướng Takaichi. Trên tài khoản X của lực lượng vũ trang Trung Quốc, một bức biếm họa mô tả bà đang đốt bản Hiến pháp hòa bình của Nhật Bản – văn kiện hậu Thế chiến II nhấn mạnh lập trường hòa bình và từ bỏ chiến tranh.
Hai quan chức Nhật Bản giấu tên đều cho rằng hiện chưa có lối ra cho thế bế tắc này. “Thậm chí còn chưa có điểm bắt đầu cho đối thoại,” một người cho biết.
