Phát ngôn cứng rắn “thổi bay” của Tổng thống Trump cho thấy Washington đang lo ngại trước động thái Iran muốn kéo Oman vào kế hoạch kiểm soát và thu phí tại eo biển Hormuz.
Trong cuộc họp nội các tại Nhà Trắng ngày 27/5, khi được hỏi về khả năng chấp nhận một thỏa thuận tạm thời cho phép Oman phối hợp cùng Iran kiểm soát eo biển Hormuz, Tổng thống Donald Trump đã thẳng thừng bác bỏ và đưa ra những phát biểu cứng rắn chưa từng có, kể cả đối với đồng minh Oman.
“Không, eo biển này phải được mở cho tất cả mọi người vì đây là vùng biển quốc tế. Chúng ta sẽ giám sát nó, nhưng sẽ không ai được phép kiểm soát nó. Đó là một phần của tiến trình đàm phán. Họ muốn kiểm soát eo biển, nhưng không ai có thể làm điều đó. Oman cũng phải hiểu điều này như mọi quốc gia khác, nếu không chúng ta sẽ thổi bay họ. Họ hiểu rất rõ và rồi mọi chuyện sẽ ổn thôi”, Tổng thống Donald Trump phát biểu.
Theo bình luận viên Aaron Blake của CNN, đây là một trong những phát biểu gây chú ý nhất khi Tổng thống Donald Trump bất ngờ đưa ra trong cuộc họp mà không có nội dung chuẩn bị sẵn bằng văn bản, tiếp tục thể hiện phong cách đối ngoại đầy cứng rắn và gây tranh cãi của ông. Điều khiến dư luận quan tâm hơn cả là nguyên nhân phía sau lời cảnh báo quyết liệt mà ông Trump dành cho Oman, một trong những đồng minh thân cận nhất của Mỹ tại Trung Đông.
Mỹ và Oman đã xây dựng mối quan hệ đồng minh bền vững suốt hơn hai thế kỷ, với hàng loạt thỏa thuận hợp tác trên các lĩnh vực an ninh, thương mại và công nghệ.
Trong nhiều năm qua, Oman cũng đóng vai trò là “cầu nối” ngoại giao thầm lặng tại vùng Vịnh. Quốc gia này được cả Mỹ lẫn Iran tín nhiệm khi đứng ra làm trung gian cho các cuộc đàm phán kín, chuyển tải những thông điệp nhạy cảm và góp phần ngăn căng thẳng khu vực leo thang thành khủng hoảng nghiêm trọng.
Do đó, phát biểu cảnh báo nhằm vào Muscat của Tổng thống Trump đã khiến dư luận khá bất ngờ, nhất là trong bối cảnh quan hệ giữa Mỹ và Oman vốn duy trì ổn định suốt nhiều năm.
Ban đầu, một số ý kiến nhận định ông Trump có thể đã nhắc nhầm tên quốc gia và đối tượng thực sự mà ông muốn đề cập là Iran. Tuy nhiên, Bộ Ngoại giao Mỹ sau đó đã đăng lại đầy đủ phát biểu của Tổng thống trên mạng xã hội X, đồng thời công bố bản ghi cuộc họp nội các có nêu rõ Oman, cho thấy Washington dường như muốn nhấn mạnh lại thông điệp.
Bình luận viên Stephen N.R. của Gulf News cho rằng các phát biểu của Tổng thống Trump cho thấy cuộc cạnh tranh giành quyền kiểm soát eo biển Hormuz đang ngày càng gay gắt, trong bối cảnh giao tranh và phong tỏa hàng hải kéo dài nhiều tháng đã làm gián đoạn hoạt động thương mại khu vực.
Ông Trump đưa ra bình luận sau khi truyền thông nhà nước Iran đề cập tới một dự thảo biên bản ghi nhớ (MOU) với Mỹ, trong đó Tehran muốn Iran và Oman cùng tham gia quản lý eo biển Hormuz. Tuy nhiên, phía Mỹ bác bỏ thông tin này và khẳng định đó là “hoàn toàn bịa đặt”.
Stephen đánh giá phản ứng cứng rắn khác thường của Tổng thống Mỹ đối với Muscat cho thấy Washington không chấp nhận bất kỳ cơ chế khu vực nào có thể tạo điều kiện để Iran mở rộng tầm ảnh hưởng tại eo biển Hormuz, dù theo hình thức trực tiếp hay gián tiếp.
Ở chiều ngược lại, ông Raed Jarrar, Giám đốc vận động chính sách của tổ chức nhân quyền DAWN đặt trụ sở tại Mỹ, cho rằng việc Tổng thống Mỹ công khai đe dọa dùng vũ lực với một đồng minh là hành động “rất nguy hiểm và thiếu kiềm chế”.
Theo ông Jarrar, Hiến chương Liên Hợp Quốc nghiêm cấm mọi hành vi đe dọa sử dụng vũ lực nhằm vào các quốc gia có chủ quyền, và Mỹ cũng phải tuân thủ nguyên tắc này như bất kỳ quốc gia nào khác.
Vai trò trung gian của Oman
Oman sở hữu vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng tại khu vực vùng Vịnh. Vịnh Oman là tuyến hàng hải chủ chốt nối biển Arab với eo biển Hormuz, khiến Muscat trở thành điểm tựa quan trọng đối với an ninh và lưu thông hàng hải trong khu vực.
Không chỉ có lợi thế về địa lý, Oman còn duy trì quan hệ cân bằng với cả phương Tây và Iran suốt nhiều thập kỷ. Nhờ đó, quốc gia này thường được xem là bên trung gian đáng tin cậy mỗi khi căng thẳng khu vực gia tăng.
Muscat từng nhiều lần đứng ra tổ chức các cuộc tiếp xúc bí mật trong tiến trình đàm phán hạt nhân giữa Mỹ và Iran, đồng thời đóng vai trò kênh liên lạc ngoại giao kín giữa Washington và Tehran. Chính vai trò đặc biệt đó khiến những phát biểu cứng rắn từ Tổng thống Trump đối với Oman nhanh chóng thu hút sự chú ý của giới quan sát khu vực.
Mối quan ngại của Mỹ
Theo các nguồn tin gần đây từ Bloomberg và The New York Times, giới chức Iran đã xem xét nhiều phương án áp dụng cơ chế thu phí với tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz, đổi lại bằng các dịch vụ hàng hải, hỗ trợ dẫn đường và điều phối lưu thông trên tuyến vận tải này.
Phía Tehran cho rằng cơ chế trên nhằm tăng tính minh bạch trong quản lý hàng hải, đồng thời gắn với trách nhiệm duy trì an ninh khu vực thay vì áp đặt phí quá cảnh trực tiếp, yếu tố được xem là có ý nghĩa quan trọng dưới góc độ luật biển quốc tế.
Đại sứ Iran tại Pháp Mohammad Amin-Nejad cho biết Iran và Oman cần “huy động toàn bộ nguồn lực” để cung cấp các dịch vụ an ninh cũng như hỗ trợ điều phối hoạt động tàu thuyền qua lại eo biển Hormuz.
Oman đến nay chưa từng đưa ra tuyên bố về việc phối hợp cùng Iran để kiểm soát hay điều hành hoạt động tại eo biển Hormuz. Chính quyền Muscat cũng chưa phản hồi trước phát ngôn cảnh báo từ Tổng thống Trump.
Sự khác nhau giữa khái niệm “phí dịch vụ hàng hải” và “phí quá cảnh” hiện trở thành điểm nóng trong căng thẳng ngoại giao liên quan đến eo biển Hormuz.
Theo các quy định của luật biển quốc tế, bao gồm những nguyên tắc được nêu trong Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển, tàu thuyền quốc tế cơ bản được bảo đảm quyền đi qua các eo biển quốc tế mà không bị cản trở hay hạn chế.
Theo đánh giá của nhiều chuyên gia pháp lý, việc thu phí bắt buộc đối với tàu thuyền chỉ vì đi qua eo biển Hormuz gần như chắc chắn sẽ đi ngược các nguyên tắc của luật pháp quốc tế. Dù vậy, nếu các khoản thu được gắn với dịch vụ hàng hải cụ thể như dẫn luồng, điều phối giao thông hoặc bảo đảm an toàn, cơ chế này có thể nằm trong vùng pháp lý chưa thực sự rõ ràng. Tuy nhiên, giới quan sát cho rằng bất kỳ mô hình nào như vậy cũng tiềm ẩn nguy cơ trở thành công cụ gây sức ép đối với một trong những tuyến vận tải năng lượng chiến lược nhất thế giới.
Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) đã công khai phản đối mọi đề xuất áp đặt phí đối với tàu bè lưu thông qua eo biển Hormuz. Phát biểu tại Liên Hợp Quốc vào đầu tuần trước, Phó đại diện thường trực UAE Mohamed Abushahab nhấn mạnh rằng các tuyến hàng hải quốc tế “không thể bị biến thành công cụ gây sức ép”. UAE đồng thời cáo buộc Iran tiếp tục tạo ra các mối đe dọa đối với an ninh hàng hải tại khu vực eo biển chiến lược này.
Đối với các quốc gia vùng Vịnh, mối lo ngại hiện nay không chỉ nằm ở khía cạnh kinh tế mà còn mang tính chiến lược. Chính phủ các nước trong khu vực lo sợ những gián đoạn do xung đột tại eo biển Hormuz có thể dần hình thành một cơ chế chính trị kéo dài, tạo điều kiện để Iran gia tăng ảnh hưởng đối với hoạt động điều phối an ninh, định vị hàng hải và chi phí vận tải biển.
Theo Stephen, các phát biểu của Tổng thống Trump cho thấy Mỹ lo ngại những thỏa thuận được thiết lập trong thời chiến quanh eo biển Hormuz có thể trở thành một cơ chế khu vực mang tính lâu dài, qua đó làm suy giảm vai trò trực tiếp của Washington trong việc bảo đảm an ninh hàng hải tại vùng Vịnh.
Lập trường của Mỹ trước sau như một eo biển Hormuz là tuyến hàng hải quốc tế và phải luôn được mở cho mọi quốc gia, không đi kèm bất kỳ điều kiện chính trị hay hạn chế khu vực nào. Stephen nói.
Stephen cho rằng việc ông Trump công khai đưa ra cảnh báo với Oman, đồng thời bác bỏ mọi vai trò của Iran trong hoạt động giám sát eo biển Hormuz, cho thấy Washington đã thiết lập một “lằn ranh đỏ” đối với bất kỳ nỗ lực nào nhằm xây dựng cơ chế quản lý khu vực đối với tuyến hàng hải này.
Theo ông, cuộc khủng hoảng tại eo biển Hormuz hiện không còn đơn thuần xoay quanh việc khôi phục lưu thông hàng hải sau nhiều tháng xung đột. Thay vào đó, vấn đề đang dần trở thành một cuộc cạnh tranh địa chính trị quy mô lớn hơn liên quan đến quyền kiểm soát và định hình luật chơi tại một trong những tuyến đường biển chiến lược quan trọng nhất thế giới.
Trong bối cảnh căng thẳng leo thang đó, Oman bất ngờ trở thành quốc gia bị cuốn vào tâm điểm của cuộc đối đầu khu vực. Stephen nói.
