Ngay cả việc được hội đàm với ông Trump cũng đã được xem là một thành công đối với Tổng thống Zelensky, bởi điều đó cho thấy Tổng thống Mỹ vẫn dành sự quan tâm tới tiến trình hòa bình tại Ukraine.
Cuộc hội đàm mới giữa Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky và Tổng thống Donald Trump diễn ra tại Florida hôm 28/12 dường như chưa tạo ra bước ngoặt đáng kể nào, ngoài việc hai nhà lãnh đạo thống nhất sẽ tiếp tục gặp lại vào tháng tới. Diễn biến này được xem như một tín hiệu cho thấy con đường hướng tới thỏa thuận hòa bình với Kiev vẫn còn rất dài và nhiều trở ngại.
Dẫu vậy, với ông Zelensky, ngay cả khi các trao đổi rơi vào thế bế tắc, cuộc gặp vẫn mang ý nghĩa tích cực. Trong bối cảnh không thể thuyết phục Mỹ nối lại hỗ trợ quân sự và tài chính cho Ukraine, một trong những mục tiêu quan trọng nhất của nhà lãnh đạo Ukraine là tránh kịch bản ông Trump rút khỏi tiến trình đàm phán hòa bình, điều có thể khiến toàn bộ nỗ lực ngoại giao đổ vỡ.
Sau cuộc gặp, Tổng thống Trump phát đi tín hiệu rằng ông sẽ tiếp tục gắn bó với tiến trình đàm phán, điều được xem là một kết quả có lợi cho Ukraine trong bối cảnh nhà lãnh đạo Mỹ trước đó nhiều lần cảnh báo khả năng rút lui. Đồng thời, ông Trump cũng không còn nhắc tới việc áp đặt thời hạn buộc Ukraine phải đạt được thỏa thuận hòa bình, sau khi từng đưa ra các mốc thời gian dự kiến vào dịp Lễ Tạ ơn và Giáng sinh.
“Tôi không đặt ra bất kỳ thời hạn nào”, ông Trump nói với báo giới khi tiếp đón Tổng thống Zelensky tại khu nghỉ dưỡng Mar-a-Lago. “Các bạn muốn biết thời hạn của tôi là gì ư? Đó là chấm dứt cuộc xung đột.”
Điều mang ý nghĩa then chốt đối với Ukraine là Tổng thống Trump không nhắc lại các điều kiện ngừng bắn do Nga đề xuất, đánh dấu sự thay đổi đáng kể so với giai đoạn đầu nhiệm kỳ, khi ông từng nhiều lần thể hiện quan điểm có phần nghiêng về phía Điện Kremlin. Sự chuyển biến này càng đáng chú ý trong bối cảnh ông Trump vừa có cuộc điện đàm với Tổng thống Nga Vladimir Putin ngay trước khi gặp ông Zelensky. Trước đây, những động thái can thiệp vào phút chót từ Moscow đã không ít lần làm tan biến kỳ vọng của Ukraine.
Ông Putin và ông Trump tiếp tục điện đàm một lần nữa vào rạng sáng 29/12. Trong cuộc trao đổi này, Tổng thống Nga cho rằng Ukraine đã phóng hàng loạt thiết bị bay không người lái (UAV) nhằm vào dinh thự riêng của ông, một cáo buộc mà Kiev bác bỏ, gọi đây là thông tin “bịa đặt” nhằm cản trở tiến trình đàm phán hòa bình.
Phát biểu với báo chí sau đó, Tổng thống Trump cho biết ông “cảm thấy bức xúc” trước những thông tin nói trên, song cũng thừa nhận chưa nhìn thấy bất kỳ bằng chứng đáng tin cậy nào và rằng “không loại trừ khả năng” các cáo buộc từ Moskva là không đúng sự thật.
Theo đánh giá của giới phân tích, cuộc gặp giữa ông Zelensky và ông Trump có thể đem lại niềm hy vọng cho ban lãnh đạo Ukraine rằng Kiev và Washington đang dần tìm được tiếng nói chung hơn trong tiến trình đàm phán hòa bình.
“Chỉ riêng việc họ ngồi lại trao đổi với nhau đã có thể xem là một thắng lợi”, ông Harry Nedelcu, Giám đốc điều hành tổ chức nghiên cứu Rasmussen Global có trụ sở tại Brussels (Bỉ) và Copenhagen (Đan Mạch), nhận định về cuộc gặp giữa lãnh đạo Mỹ và Ukraine.
Theo ông Nedelcu, bài toán lớn với Tổng thống Zelensky là làm sao chứng minh với Tổng thống Trump rằng Ukraine đang nỗ lực tối đa để theo đuổi kế hoạch hòa bình theo định hướng của Mỹ, trong khi vẫn phải bảo đảm phương án này có thể được người dân Ukraine chấp nhận.
Cốt lõi của thách thức vẫn nằm ở những vấn đề trọng yếu, đặc biệt là tương lai các khu vực Ukraine còn kiểm soát tại tỉnh Donetsk, miền đông nước này. Nga muốn Kiev từ bỏ vùng đất này quan điểm từng được ông Trump ủng hộ nhưng các cuộc thăm dò cho thấy đa số người dân Ukraine phản đối việc nhượng lãnh thổ.
Khi Tổng thống Zelensky đặt chân tới Florida, không ít người dân Ukraine bày tỏ lo ngại rằng ông có thể phải tham dự một cuộc gặp mà ở đó Tổng thống Trump sẽ tạo sức ép, buộc ông chấp nhận ký một thỏa thuận hòa bình nhanh theo các điều khoản có lợi cho Nga. Mối lo này càng lớn hơn sau khi ông Trump bất ngờ cho biết mình vừa có cuộc điện đàm “tốt đẹp và rất hiệu quả” với ông Putin.
Trước đó, vào tháng 10, ông Trump cũng từng thực hiện một cuộc gọi bất ngờ tương tự với ông Putin ngay trước cuộc gặp với ông Zelensky nhằm bàn về khả năng Mỹ cung cấp tên lửa hành trình Tomahawk cho Ukraine. Trong cuộc trao đổi khi ấy, ông Putin dường như đã thuyết phục được ông Trump không tiến hành chuyển giao loại vũ khí này.
Sau đó, trong một cuộc gặp được các quan chức châu Âu mô tả là “cực kỳ căng thẳng”, ông Trump đã nói thẳng với ông Zelensky rằng Ukraine sẽ không được nhận số tên lửa nói trên.
Cuộc điện đàm giữa ông Putin và ông Trump vào ngày 28/12 dường như không mang lại tác động như trước. Sau cuộc gặp với ông Zelensky, Tổng thống Mỹ đã không nhắc lại các yêu cầu từ Điện Kremlin, đồng thời cũng không công khai gây sức ép buộc Ukraine phải nhượng lãnh thổ hay nhanh chóng ký kết thỏa thuận hòa bình. Ông Trump nhấn mạnh rằng đây không phải là thỏa thuận có thể giải quyết trong thời gian ngắn, bởi vấn đề quá phức tạp.
Ngày 29/12, Điện Kremlin tuyên bố sẽ “xem xét lại” lập trường về việc chấm dứt giao tranh sau khi cáo buộc Ukraine tiến hành cuộc tấn công bằng UAV nhằm vào dinh thự của Tổng thống Putin. Cùng thời điểm, lãnh đạo Nga đã chỉ đạo các tướng lĩnh tiếp tục đẩy mạnh chiến dịch quân sự để giành quyền kiểm soát thành phố Zaporizhzhia ở miền nam Ukraine, qua đó gia tăng sức ép đối với Tổng thống Zelensky.
Zaporizhzhia là thủ phủ của một khu vực có khoảng 700.000 dân, vốn nằm khá xa các điểm giao tranh ác liệt nhất ở miền đông Ukraine. Tuy vậy, trong thời gian gần đây, quân đội Nga đã đạt được những bước tiến quan trọng và áp sát thành phố này.
Mệnh lệnh được ông Putin đưa ra trong cuộc họp với các chỉ huy quân sự cấp cao. Đây là lần thứ ba trong vòng hai tuần Tổng thống Nga công khai trao đổi về tình hình chiến sự Ukraine với giới tướng lĩnh, động thái mà các nhà phân tích cho rằng nhằm phô trương sức mạnh và cho Washington thấy Moskva đang nắm lợi thế trên chiến trường.
Sau cuộc gặp tại Florida, Tổng thống Zelensky thể hiện sự lạc quan rõ rệt. Ông cho biết hai bên đã có một cuộc thảo luận rất tích cực trên nhiều chủ đề, đồng thời đánh giá cao những tiến triển mà các nhóm làm việc của Mỹ và Ukraine đạt được trong những tuần gần đây.
Ông cho biết kế hoạch hòa bình hiện đã “hoàn thiện khoảng 90%”, đồng thời nhấn mạnh Ukraine cùng các đồng minh tại Mỹ và châu Âu đang tiến rất gần tới việc đạt được một thỏa thuận về các đảm bảo an ninh mà Kiev theo đuổi từ lâu, nhằm ngăn chặn những động thái gây sức ép tiếp diễn từ phía Moskva.
Theo bản dự thảo kế hoạch hòa bình hiện nay, Mỹ, NATO và các quốc gia châu Âu sẽ đưa ra cho Ukraine những đảm bảo an ninh mang tính tương đương với Điều 5 của Hiệp ước NATO, theo đó các nước thành viên có nghĩa vụ hỗ trợ lẫn nhau nếu một thành viên bị tấn công.
Tuy nhiên, ông Zelensky cho biết Tổng thống Trump hiện mới chỉ chấp thuận cung cấp các đảm bảo an ninh cho Ukraine trong thời hạn 15 năm. “Chúng tôi mong muốn các đảm bảo này có hiệu lực lâu dài hơn,” ông nói với các phóng viên, đồng thời cho biết đã đề xuất thời hạn 30, 40 hoặc thậm chí 50 năm.
Nedelcu bày tỏ sự thận trọng hơn đối với những tiến triển liên quan đến cam kết an ninh. Ông cho rằng các đồng minh châu Âu hiện vẫn chưa đạt được thống nhất về những biện pháp cụ thể mà họ có thể thực sự cung cấp cho Ukraine nhằm ngăn chặn nguy cơ Nga tiến hành một cuộc tấn công mới. Đồng thời, các cuộc tranh luận xoay quanh việc có nên triển khai quân đội châu Âu tới Ukraine hay không vẫn rơi vào bế tắc. Nga từ lâu đã xem kịch bản này là một “lằn ranh đỏ”. Ngoài ra, một cơ chế bảo đảm an ninh cho Ukraine theo mô hình NATO cũng có thể bị đánh giá là quá mơ hồ để trở thành biện pháp răn đe hiệu quả.
Về vấn đề lãnh thổ, Ukraine đã đề xuất một phương án dung hòa, theo đó thiết lập một khu phi quân sự nơi cả Ukraine và Nga đều phải rút quân khỏi diện tích tương đương. Tổng thống Zelensky cho biết đề xuất này cần được người dân Ukraine quyết định thông qua trưng cầu dân ý trước khi thỏa thuận hòa bình được hoàn tất, điều chỉ có thể diễn ra sau khi đạt được lệnh ngừng bắn.
Nga đã bác bỏ ý tưởng về một lệnh ngừng bắn tạm thời, đồng thời không cho thấy dấu hiệu nào cho thấy Moskva sẵn sàng từ bỏ yêu cầu Ukraine phải rút quân khỏi khu vực Donetsk.
Khi được hỏi về tiến độ giải quyết vấn đề lãnh thổ, ông Trump cho biết ông không muốn nói rằng các bên “đã đạt được đồng thuận”, nhưng thừa nhận quá trình đàm phán “đang tiến gần hơn tới một thỏa thuận”.
Đối với Ukraine, bước tiến được xem là tích cực nhất có thể là việc Tổng thống Trump sẵn sàng tổ chức thêm một vòng đàm phán vào tháng tới tại Mỹ, với khả năng các lãnh đạo châu Âu sẽ tham gia.
Trước đây, trong các cuộc thương lượng, các nhà lãnh đạo châu Âu chủ yếu chỉ đóng vai trò can thiệp sau khi ông Zelensky và ông Trump xảy ra bất đồng. Việc họ lần này xuất hiện với tư cách các bên tham gia đầy đủ, thay vì chỉ là những người đến muộn để giải quyết khúc mắc, có thể giúp Ukraine tăng cường vị thế của mình.
Ngày 29/12, Tổng thống Zelensky đã phác thảo một “kế hoạch hành động” nhằm duy trì động lực đàm phán và củng cố những điểm đồng thuận đạt được với Tổng thống Mỹ. Ông cho biết mong muốn các cố vấn của Mỹ, châu Âu và Ukraine sẽ sớm gặp nhau trong vài ngày tới, tiếp theo là cuộc hội đàm giữa lãnh đạo châu Âu và Ukraine. Sau đó, một vòng thương lượng khác với Mỹ sẽ được tổ chức, lần này có sự tham gia của phía châu Âu.
“Nếu mọi việc diễn ra thuận lợi, sẽ có một cuộc gặp, theo cách này hay cách khác, với Nga,” ông nói thêm.
