Các chuyên gia cho rằng nhà đầu tư nên chia nhỏ các nhịp chốt lời, xây dựng nguyên tắc giao dịch rõ ràng và tránh lấy vùng giá đỉnh trước đó làm tiêu chuẩn cho quyết định hiện tại.
Tôi tham gia đầu tư chứng khoán đã vài năm nhưng tự thấy mình có một điểm yếu khá lớn là thường xuyên “chốt lời không kịp”. Gần đây nhất là trường hợp của cổ phiếu NVL. Tôi mua từ vùng giá khoảng 10.000 đồng/cổ phiếu. Đến cuối tháng 4, mã này tăng vượt 20.000 đồng và tôi từng định bán ra. Tuy nhiên, vì lo ngại cổ phiếu có thể tiếp tục đi lên rồi sau này tiếc nuối, tôi quyết định giữ lại để chờ thêm.
Thế nhưng sau đó, NVL lại quay đầu giảm về quanh 16.000 đồng trong những ngày gần đây. Lúc này tôi mới vội vàng bán ra, khiến khoản lợi nhuận bị hao hụt khoảng 40 triệu đồng.
Có cách nào để hạn chế tình trạng này không?
Chuyên gia tư vấn
Đây là trạng thái tâm lý khá phổ biến với nhiều nhà đầu tư, nhất là trong giai đoạn thị trường biến động mạnh hoặc cổ phiếu tăng nhanh trong thời gian ngắn. Để hiểu rõ hơn, có thể nhìn vấn đề dưới góc độ tâm lý học hành vi và cách kiểm soát cảm xúc khi đầu tư.
Trong lĩnh vực behavioral finance (tài chính hành vi), có một khái niệm gọi là “hiệu ứng mỏ neo” (anchoring heuristic). Nói đơn giản, con người thường có xu hướng bám vào một mức giá hoặc cột mốc nhất định và lấy đó làm cơ sở cho các quyết định tiếp theo.
Trong trường hợp của bạn, có thể xuất hiện đồng thời hai “mỏ neo” tâm lý. Mốc đầu tiên là giá mua 10.000 đồng/cổ phiếu. Vì sở hữu cổ phiếu từ vùng giá thấp nên khi NVL điều chỉnh từ hơn 20.000 đồng xuống 16.000 đồng, nhiều nhà đầu tư vẫn có xu hướng cho rằng mình đang lãi lớn, từ đó tiếp tục chần chừ chưa muốn bán.
Tuy nhiên, mốc ảnh hưởng mạnh hơn lại là vùng giá trên 20.000 đồng mà cổ phiếu từng đạt tới. Khi NVL lên mức này, não bộ thường mặc định đây là giá trị kỳ vọng của khoản đầu tư. Vì vậy, lúc giá giảm trở lại, cảm giác không còn đơn thuần là “vẫn còn lợi nhuận”, mà chuyển thành suy nghĩ “đang đánh mất phần lãi từng có”. Chính điều này khiến nhiều nhà đầu tư tiếc nuối, dù thực tế mức sinh lời so với giá vốn ban đầu vẫn khá cao.
Ngoài hiệu ứng “mỏ neo”, tâm lý FOMO (sợ mất cơ hội) cũng tác động mạnh tới quyết định của nhiều nhà đầu tư. Khi giá cổ phiếu liên tục đi lên, không ít người e ngại rằng nếu bán quá sớm sẽ đánh mất phần lợi nhuận còn lại phía trước. Vì vậy, họ thường chần chừ không chốt lời trong giai đoạn hưng phấn, nhưng đến khi cổ phiếu điều chỉnh và áp lực tâm lý gia tăng thì lại vội vàng bán ra. Khi đó, quyết định đầu tư không còn xuất phát hoàn toàn từ kế hoạch ban đầu mà phần nhiều nhằm giảm bớt cảm giác lo lắng và tiếc nuối.
Trên thực tế, ngay cả các chuyên gia hay quỹ đầu tư lớn cũng rất khó liên tục xác định chính xác đâu là vùng “đỉnh” hay “đáy” của thị trường. Việc mua chưa phải mức thấp nhất hoặc bán chưa đúng mức cao nhất là điều hết sức bình thường trong đầu tư. Thay vì cố gắng tìm kiếm điểm bán hoàn hảo, nhà đầu tư nên ưu tiên xây dựng chiến lược phù hợp với mức chấp nhận rủi ro và mục tiêu tài chính của bản thân.
Để giảm bớt cảm giác tiếc nuối cũng như hạn chế việc đưa ra quyết định theo cảm xúc, nhà đầu tư có thể áp dụng chiến lược chốt lời từng phần thay vì bán toàn bộ cổ phiếu trong một lần. Đồng thời, nên thiết lập sẵn nguyên tắc bán ngay từ thời điểm mua vào và tránh dùng mức giá đỉnh trong quá khứ làm “tham chiếu” cho hiện tại. Một cách khác để giữ sự tỉnh táo là tự hỏi bản thân: Nếu hiện chưa nắm giữ cổ phiếu này, liệu mình có còn sẵn sàng mua ở vùng giá hiện tại hay không?
Ngoài ra, nhà đầu tư cũng cần hiểu rằng thị trường chứng khoán luôn biến động theo chu kỳ của nền kinh tế. Trong giai đoạn dòng tiền dồi dào và tâm lý lạc quan lan rộng, nhiều cổ phiếu có thể tăng mạnh trong thời gian ngắn. Ngược lại, khi tăng trưởng kinh tế chậm lại hoặc thanh khoản suy yếu, thị trường thường đối mặt với áp lực điều chỉnh và biến động mạnh hơn.
Vì vậy, thay vì chỉ nhìn vào biến động giá của một cổ phiếu riêng lẻ, nhà đầu tư nên theo dõi thêm các yếu tố vĩ mô như xu hướng lãi suất, tốc độ tăng trưởng kinh tế, dòng tiền trên thị trường cũng như giai đoạn hiện tại của chu kỳ kinh tế.
Nhiều nhà đầu tư hiện lựa chọn chiến lược tích sản dài hạn thông qua cổ phiếu, quỹ mở cổ phiếu hoặc quỹ ETF nhằm giảm áp lực phải liên tục canh “mua đáy, bán đỉnh” nhưng vẫn hướng tới hiệu quả sinh lời bền vững trong dài hạn. Khi đầu tư theo góc nhìn dài hạn và phân bổ danh mục đa dạng hơn, tâm lý thường ổn định hơn, đồng thời hạn chế bị tác động quá mạnh bởi những biến động ngắn hạn của thị trường.
Trên thị trường chứng khoán, thử thách lớn nhất nhiều khi không nằm ở việc tìm được cổ phiếu tăng giá, mà là khả năng giữ được sự bình tĩnh và kỷ luật khi cảm xúc bắt đầu dao động theo lợi nhuận và biến động giá.
