Tuyên bố của Tổng thống Mỹ Donald Trump về khả năng áp mức thuế 25% đối với những quốc gia giao thương với Iran đang làm dấy lên nguy cơ phá vỡ thỏa thuận thương mại vốn đã mong manh giữa Washington và Bắc Kinh đối tác thương mại quan trọng nhất của Tehran.
Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình.
Tối 12/1 theo giờ Mỹ, ông Trump thông báo rằng Washington sẽ tiến hành áp mức thuế 25% đối với hàng hóa nhập khẩu từ những nước vẫn duy trì giao thương với Iran. Ông nói biện pháp này sẽ “có hiệu lực ngay lập tức”, được đăng tải trên mạng xã hội Truth Social.
Trước đó, Mỹ và Trung Quốc hai nền kinh tế lớn nhất thế giới đã thống nhất một thỏa thuận thương mại tạm thời vào cuối tháng 10. Theo thỏa thuận, Washington nới lỏng một phần thuế áp lên hàng hóa Trung Quốc, trong khi Bắc Kinh tạm thời đình chỉ áp dụng diện rộng các hạn chế xuất khẩu đất hiếm.
Đáp lại lời cảnh báo đánh thuế từ ông Trump, phía Trung Quốc tuyên bố họ “phản đối mạnh mẽ mọi dạng trừng phạt đơn phương và hành động áp đặt quyền tài phán ngoài lãnh thổ”. Bắc Kinh cũng nhấn mạnh sẵn sàng triển khai “mọi biện pháp cần thiết” nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia, theo chia sẻ trên mạng xã hội X của người phát ngôn Đại sứ quán Trung Quốc tại Mỹ.
Bà Deborah Elms, phụ trách chính sách thương mại của Quỹ Hinrich, nhận định rằng nếu ông Trump thực sự triển khai mức thuế 25%, đây sẽ là bước leo thang mạnh so với biểu thuế hiện hành.
Theo bà Elms, động thái này rất dễ dẫn tới một vòng trả đũa mới giữa hai nước và thậm chí thổi bay hy vọng Washington nối lại xuất khẩu đậu tương sang Trung Quốc. “Trong lần đối đầu trước, mức thuế đã bị đẩy lên tới 145%,” bà nhắc lại.
Với vị thế là quốc gia nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới, Trung Quốc từ lâu đã mua dầu thô của Iran, bên cạnh nhiều nước khác đang nằm trong danh sách bị Mỹ trừng phạt. Điều này vô hình trung giúp duy trì “mạch sống” kinh tế cho Tehran trong bối cảnh chịu sức ép nặng nề từ các lệnh cấm vận của phương Tây.
Số liệu do bà Muyu Xu chuyên gia cấp cao tại công ty dữ liệu năng lượng Kpler – cung cấp cho thấy lượng dầu Iran chảy sang Trung Quốc đã tăng hơn gấp đôi từ năm 2017 đến 2024, hiện vượt ngưỡng 1,2 triệu thùng mỗi ngày.
Đến năm 2022, các mặt hàng nhiên liệu đã chiếm hơn 50% tổng giá trị hàng hóa Trung Quốc mua từ Iran, theo thống kê của Ngân hàng Thế giới (WB).
Dù vậy, thương mại song phương đã dần thu hẹp khi Washington tăng cường các biện pháp trừng phạt. Năm 2025 được dự báo sẽ là năm thứ tư liên tiếp Trung Quốc cắt giảm nhập khẩu từ Iran. Chỉ trong 11 tháng đầu năm, kim ngạch nhập khẩu đã giảm 28% so với cùng kỳ, xuống còn 2,9 tỷ USD, theo số liệu chính thức từ hải quan Trung Quốc.
Ông Cui Shoujun, giáo sư về quan hệ quốc tế tại Đại học Nhân dân Trung Quốc, nhận định Bắc Kinh sẽ không thu hẹp hợp tác kinh tế với Iran chỉ vì lời đe dọa áp thuế của ông Trump.
“Tình hình ở Iran đang bước vào một thời điểm đặc biệt rủi ro và cần được theo dõi chặt chẽ,” ông Cui nói ngày 13/01. Theo ông, sự chú ý của ông Trump đối với Iran chủ yếu xuất phát từ nguồn lực dầu mỏ dồi dào thậm chí vượt cả Venezuela trong bối cảnh Mỹ cần nhiều năng lượng hơn để đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng phục vụ AI.
Dù không nêu rõ quan điểm về mức độ ảnh hưởng tới quan hệ song phương giữa Washington và Bắc Kinh, ông Cui nhận định rằng các cuộc trao đổi trực tiếp giữa lãnh đạo hai nước vẫn là tín hiệu đặc biệt đáng chú ý.
Sau cuộc gặp giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Hàn Quốc vào mùa thu năm ngoái, hai bên đã thống nhất một thỏa thuận “đình chiến” thương mại kéo dài 12 tháng. Theo nội dung này, mức thuế với hàng hóa Trung Quốc xuất sang Mỹ được giữ quanh ngưỡng 47,5%, thấp hơn đáng kể so với hơn 100% áp dụng trong giai đoạn căng thẳng leo thang hồi mùa xuân.
Theo kế hoạch, ông Trump sẽ có chuyến công du tới Bắc Kinh vào tháng 4/2026, trước khi ông Tập tiến hành chuyến thăm đáp lễ vào cuối năm.
“Ông Trump đang làm lung lay lớp niềm tin vốn rất mong manh dựa trên thỏa thuận đình chiến thương mại,” bà Dan Wang, Giám đốc phụ trách Trung Quốc tại Eurasia Group, nhận xét. “Trong con mắt người dân và giới chức Bắc Kinh, ông Trump từ trước tới nay đã bị xem là thiếu kiên định và dễ thay đổi lập trường.”
Giữa Mỹ và Trung Quốc đã nhiều lần xuất hiện các động thái gây áp lực nhằm giành lợi thế trước những cuộc gặp ngoại giao quan trọng. Trước hội nghị Trump – Tập vào tháng 10, căng thẳng tăng nhiệt khi Bắc Kinh siết chặt kiểm soát xuất khẩu đất hiếm và khởi động điều tra chống độc quyền với Qualcomm của Mỹ, còn Washington được đồn đoán chuẩn bị áp đặt hạn chế đối với phần mềm thiết kế chip bán sang Trung Quốc.
Nhiều khả năng hai phía sẽ còn trải qua thêm một số đợt đối đầu tương tự trước cuộc gặp dự kiến diễn ra vào tháng 4/2026, Bà Wang nói.
Bà cho rằng Bắc Kinh có thể phản ứng bằng cách áp dụng biện pháp trừng phạt nhắm vào doanh nghiệp Mỹ, hoặc mở các cuộc điều tra chống độc quyền đối với những công ty công nghệ Mỹ hoạt động tại thị trường Trung Quốc, song khả năng áp thêm hạn chế đối với đất hiếm là khá thấp.
Theo bà Wang, hiệu lực thực tế của các mức thuế mà Washington đưa ra vẫn chưa rõ ràng, bởi Tòa án Tối cao Mỹ dự kiến sẽ xem xét và đưa ra phán quyết về tính hợp pháp của chúng vào ngày 14/01.
Theo ông Scott Kennedy, Cố vấn cao cấp tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), lời đe dọa áp thuế của ông Trump đối với các nước có quan hệ thương mại với Iran dường như phản ánh một sự thay đổi liên tục trong ưu tiên chú ý của ông Trump, hơn là một chiến lược rõ ràng nhằm gia tăng sức ép với Bắc Kinh trước hội nghị thượng đỉnh dự kiến diễn ra vào tháng 4.
Dù vậy, ông Kennedy lưu ý rằng Trung Quốc sẵn sàng đáp trả và có thể lựa chọn những biện pháp gây ra tổn thất đáng kể cho Mỹ. Ông nhấn mạnh rằng Bắc Kinh đã chuẩn bị cho nhiều kịch bản khác nhau, và khả năng này cũng nằm trong số đó.
