Ông Trump tuyên bố sẽ áp lệnh trừng phạt các doanh nghiệp dầu mỏ Nga, song động thái cứng rắn này có nguy cơ gây ra cú sốc nguồn cung đối với thị trường năng lượng toàn cầu.
Hai tập đoàn dầu mỏ hàng đầu của Nga là Rosneft và Lukoil vừa bị Mỹ đưa vào danh sách trừng phạt. Theo đó, Washington đã đóng băng toàn bộ tài sản của hai doanh nghiệp này tại Mỹ và cấm các công ty Mỹ thực hiện bất kỳ giao dịch nào với họ.
Động thái này cho thấy lập trường ngày càng cứng rắn của Washington đối với Moscow, đồng thời phản ánh sự thất vọng của Tổng thống Donald Trump khi nỗ lực thuyết phục người đồng cấp Nga Vladimir Putin chấm dứt xung đột tại Ukraine vẫn chưa mang lại kết quả. Trong nhiều tháng qua, ông Trump đã tỏ ra do dự trong việc áp dụng các biện pháp trừng phạt tương tự với ngành dầu khí Nga.
Ngay cả trước khi Mỹ ban hành các lệnh trừng phạt mới, Washington vẫn còn nhiều công cụ có thể sử dụng để thắt chặt hoạt động xuất khẩu dầu của Nga. Các biện pháp này có thể bao gồm việc đưa “đội tàu bóng tối” của Nga vào danh sách đen, hoặc áp dụng các lệnh trừng phạt thứ cấp đối với ngân hàng, nhà giao dịch và nhà máy lọc dầu tại những quốc gia mua dầu Nga như Trung Quốc hay Ấn Độ.
Theo giới phân tích, việc ông Trump tạm hoãn triển khai các biện pháp mạnh tay là có cơ sở, bởi Nga hiện là một trong những nhà sản xuất dầu hàng đầu thế giới. Mọi động thái trừng phạt quá cứng rắn đều có thể gây cú sốc nguồn cung toàn cầu và đẩy giá dầu tăng vọt. Thực tế, chỉ vài giờ sau khi Mỹ công bố trừng phạt hai tập đoàn dầu mỏ của Nga, giá dầu thế giới đã bật tăng gần 6%, lên hơn 66 USD mỗi thùng, theo tờ The Guardian.
“Theo nhà phân tích Georgi Kantchev của Wall Street Journal, các biện pháp trừng phạt dầu mỏ mới đây do chính quyền Tổng thống Trump ban hành đã đẩy phương Tây vào thế khó phải tìm cách cắt đứt nguồn tài chính phục vụ chiến dịch của Nga tại Ukraine mà vẫn tránh gây thiệt hại cho nền kinh tế của chính họ.”
Việc hạn chế xuất khẩu dầu của Moskva trở thành bài toán phức tạp đối với Washington trong bối cảnh các chính sách thuế quan của Tổng thống Trump đã khiến giá cả leo thang, chi phí sinh hoạt tăng và cử tri chưa cảm nhận được sự cải thiện rõ rệt của nền kinh tế, trong khi cuộc bầu cử quốc hội giữa kỳ đang cận kề.
Các biện pháp trừng phạt của Mỹ có thể tạo ra thêm rào cản đối với các dự án năng lượng của Nga ở nước ngoài, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ làm gián đoạn thương mại toàn cầu. Ngày 27/10, tập đoàn Lukoil cho biết đang lên kế hoạch bán bớt các tài sản quốc tế chiếm khoảng một phần ba tổng hoạt động của doanh nghiệp nhằm ứng phó với sức ép từ các lệnh trừng phạt mới.
Lukoil hiện nắm giữ 75% cổ phần tại mỏ dầu West Qurna-2 ở Iraq. Tập đoàn này cũng sở hữu cổ phần trong một số dự án khai thác và chế biến khí ngưng tụ tại Kazakhstan và Azerbaijan, đồng thời kiểm soát hoàn toàn các nhà máy lọc dầu đặt tại Bulgaria và Romania.
Trong khi đó, tài sản chủ chốt ở nước ngoài của Rosneft là 49% cổ phần tại Nayara Energy – doanh nghiệp Ấn Độ vận hành nhà máy lọc dầu Vadinar, cơ sở lớn thứ ba của quốc gia này, chiếm khoảng 8% tổng công suất lọc dầu của Ấn Độ.
Sergei Vakulenko, cựu lãnh đạo trong ngành dầu mỏ Nga và hiện là thành viên cấp cao của Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, cho rằng các lệnh trừng phạt mới có thể khiến doanh nghiệp “gần như không thể” nhận cổ tức, đồng thời làm phức tạp thêm các giao dịch với nhà cung cấp, ngân hàng và đối tác thương mại.
Tuy nhiên, theo giới quan sát, xuất khẩu dầu của Nga vẫn duy trì ổn định dù chịu sức ép từ lệnh trừng phạt, khi Moskva vẫn có nhiều biện pháp để đối phó và thích ứng.
“Đến nay, xuất khẩu dầu thô của Nga vẫn cho thấy sức chống chịu đáng kể trước các lệnh trừng phạt,” ngân hàng đầu tư Morgan Stanley nhận định trong báo cáo gửi tới khách hàng tại Mỹ.
Kể từ khi phương Tây bắt đầu áp đặt các biện pháp trừng phạt sau khi xung đột Ukraine bùng nổ, Nga đã chuyển hướng dòng chảy dầu thô về phía Đông, đẩy mạnh hợp tác với Trung Quốc và Ấn Độ. Hai quốc gia này hiện mua hàng triệu thùng dầu Nga mỗi ngày với mức chiết khấu cao, đồng thời khẳng định quyền tự chủ trong chính sách năng lượng của mình, bất chấp sức ép từ phương Tây.
Giới chuyên gia cho rằng các biện pháp trừng phạt dầu mỏ của phương Tây đối với Nga vẫn còn nhiều lỗ hổng.
Dù Liên minh châu Âu (EU) và Anh đã ban hành các lệnh trừng phạt mạnh tay với lĩnh vực năng lượng của Nga, quyền thực thi chủ yếu vẫn thuộc về Mỹ. Bộ Tài chính Mỹ sở hữu cơ quan thực thi dày dạn kinh nghiệm trong việc giám sát và ngăn chặn các hành vi né lệnh, trong khi EU và Anh lại thiếu một cơ chế giám sát tập trung tương tự, khi trách nhiệm được giao cho từng quốc gia thành viên.
Khác với châu Âu, Mỹ thường xuyên áp dụng các lệnh trừng phạt thứ cấp đối với những tổ chức hoặc cá nhân ngoài lãnh thổ nếu họ có giao dịch với các thực thể nằm trong danh sách bị cấm. Washington buộc các bên này phải tuân thủ bằng cách đe dọa tước quyền tiếp cận hệ thống tài chính của Mỹ.
“Nỗi sợ bị loại khỏi mạng lưới thanh toán quốc tế sử dụng đồng đôla là điều hoàn toàn thực tế,” Robin Brooks, chuyên gia nghiên cứu cấp cao tại Viện Brookings, nói.
Mỹ và châu Âu cũng chưa hoàn toàn thống nhất trong chính sách trừng phạt. Theo thống kê của chuyên gia Robin Brooks, Liên minh châu Âu (EU) đã áp lệnh với khoảng 550 tàu thuộc “đội tàu bóng tối” của Nga, trong khi Anh nhắm mục tiêu khoảng 500 tàu. Các biện pháp này bao gồm đóng băng tài sản, trừng phạt chủ sở hữu và nhà điều hành, cũng như cấm những tàu này cập cảng tại châu Âu.
Trong khi đó, Mỹ chỉ đưa 216 tàu vào danh sách trừng phạt. Chính quyền Tổng thống Trump cũng gần như không tham gia vào cơ chế áp trần giá dầu do nhóm G7 khởi xướng biện pháp chỉ cho phép dầu Nga được giao dịch với các nước ngoài phương Tây dưới mức trần hiện hành, khoảng 47,6 USD mỗi thùng.
Sau khi Mỹ áp lệnh trừng phạt trước đó đối với hai tập đoàn dầu mỏ lớn của Nga là Gazprom và Surgutneftegas, các nhà máy lọc dầu Ấn Độ đã tìm cách thích ứng bằng việc mua dầu thông qua mạng lưới phức tạp gồm “các bên trung gian hoặc đối tác thứ ba”, theo Muyu Xu chuyên gia phân tích cấp cao về thị trường dầu mỏ tại Kpler (Bỉ).
Xu cho rằng phương thức này nhiều khả năng sẽ tiếp tục được Nga sử dụng để duy trì hoạt động xuất khẩu dầu sang Ấn Độ và Trung Quốc, ngay cả sau khi các biện pháp trừng phạt mới được ban hành.
Clayton Seigle, Giám đốc mảng năng lượng và địa chính trị tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), cho rằng các hình thức lách lệnh này có thể khiến phần lớn lượng dầu Nga bị trừng phạt “rốt cuộc vẫn được hợp pháp hóa” trên thị trường.
“Theo tôi, điều mang tính quyết định không phải là hành động của bên mua dầu, mà là cách Mỹ thực thi các biện pháp trừng phạt,” Seigle nói.
David Goldwyn, thành viên cấp cao của Hội đồng Đại Tây Dương, cho rằng mặc dù chính quyền Tổng thống Trump đã cảnh báo các quốc gia nhập khẩu dầu Nga có thể đối mặt với lệnh trừng phạt thứ cấp, Washington vẫn tỏ ra thận trọng và chưa thực sự hành động mạnh tay.
“Cho đến nay, Mỹ vẫn chưa áp dụng bất kỳ lệnh trừng phạt thứ cấp nào đối với Trung Quốc, dù nước này tiếp tục nhập khẩu dầu thô từ Nga và Venezuela,” ông Goldwyn nói.
Richard Nephew, cựu quan chức cấp cao phụ trách các biện pháp trừng phạt của Bộ Ngoại giao Mỹ, nhận định rằng Washington đang rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan: họ muốn gia tăng sức ép lên Moskva nhưng lại lo ngại làm chao đảo kinh tế toàn cầu, đẩy giá xăng trong nước tăng cao và khiến lạm phát leo thang như dưới thời Tổng thống Joe Biden.
“Theo những gì đang diễn ra, Mỹ dường như mới chỉ dừng lại ở mức phát tín hiệu, với mục tiêu tạo ra một phần tổn thất cho nền kinh tế Nga,” Nephew nói. Ông cho rằng Tổng thống Trump có thể đang kỳ vọng vào sự nhượng bộ từ phía Moskva, song cho đến nay Tổng thống Putin vẫn chưa cho thấy dấu hiệu nào sẽ lùi bước.
